• شنبه 28 مهر 1397
  • 08:27

گالیا حق‌پرست*

یادی از حسن زنگنه شیخ‌المترجمین خلیج‌فارس‌شناسی

یادی از حسن زنگنه شیخ‌المترجمین خلیج‌فارس‌شناسی

چندین سال است که در روز 10 اردیبهشت، روز ملی خلیج‌فارس، سالروز خروج پرتغالی‌ها از تنگه هرمز و خلیج‌فارس اوج غرور هر ایرانی را شاهد هستیم. روزی که مردمان این دیار به عزت و عظمت خلیج‌فارس، این روز را ارج می‌نهند و هر ساله با برگزاری همایش‌ها، بزرگداشت‌ها، نمایشگاه‌ها و... مرتبط به خلیج‌فارس این بزرگی را به رخ جهانیان می‌کشانند.

در این روز غرورآمیز بجاست اندکی از حسن زنگنه، شیخ‌المترجمین خلیج‌فارس‌شناسی یاد کنیم که به سبب آثار فاخر و ارزشمندش بی شک در شناسایی خلیج‌فارس و تقویت هویت‌بخشی و عزت نفس ایرانیان سهم به‌سزایی داشته است.

حسن زنگنه در تاریخ 5 خرداد 1328 در بندر بوشهر دیده به جهان گشود. پدرش غلامحسین دریانورد بود و به دلیل رفت و آمد در کشتی‌ها زبان انگلیسی را به خوبی می‌دانست از این رو او نیز به یادگیری زبان انگلیسی علاقه‌مند شد. در سال 1341 پدرش به همراه چند تن از همکارانش در دریای مواج خلیج فارس غرق شد و گرچه پس از آن خانواده دچار تنگدستی شد اما از ادامه تحصیل فرزندان دریغ نکردند.

پیشرفت او در یادگیری زبان انگلیسی بدان حد بود که در دوران دبیرستان همزمان در دو شرکت خارجی که مسئولیت ساخت اسکله بوشهر را بر عهده داشتند به عنوان مترجم کار می‌کرد. در سال 1346 موفق به اخذ دیپلم از دبیرستان سعادت شد و در آزمون زبان انگلیسی که سپاه دانش برگزار کرده بود در سطح کشور نفر اول شد و به جای تدریس در روستا به‌عنوان مترجم «یونسکو» مشغول به کار شد.سپس چهار سال در نیروی دریایی کار کرد و در این مقطع بود که به مسائل تاریخی پیرامون خلیج فارس بیش از پیش علاقه‌مند شد و به ترجمه آثاری با محوریت «خلیج‌فارس‌شناسی» گرایش پیدا کرد. در ماهنامه‌ای که از‌سوی نیروی دریایی تحت عنوان «پیک دریا» منتشر می‌شد گاه مقالاتی به فارسی و انگلیسی می‌نوشت.

حسن زنگنه همچنبن کتاب‌هایی ترجمه کرد که به معنای دقیق کلمه در جریان مطالعات شرق‌شناسانه قرار می‌گیرند و مطالعات و ترجمه آن‌ها برای شناخت دورانی که هیچ اثر جامعه‌شناختی و انسان‌شناسانه از آن در دست نیست، می‌تواند برخی از اخلاقیات و آداب زیستن مردمان به همراه اتفاقات هر دوره در این بخش از ایران را بازنمایی کند. اهمیت و ارزش این ترجمه‌ها چنان است که می‌تواند برخی از گره‌های هویتی یک سرزمین را بگشاید و راهی برای شناخت دقیق‌تر از خویشتن را بازگشاید. بزرگ‌ترین خدمتی که از درون ترجمه‌های متعدد زنگنه از کتاب‌های مورخانی چون سرپرسی کاکس، ویلیم فلور، فیلیپ گریوز و دیگران می‌تواند برآید همین شناخت از خویشتن سال‌های دور است که هیچ مدرک و منبعی از آن دوران ازسوی ایرانیان باقی نمانده است.به قول استاد باستانی پاریزی در باب عمان و اصولا همه سرزمین‌های جنوبی خلیج‌فارس که حالا دیگر هر کدامشان مستقل شده‌اند و سازمان ملل روی آن‌ها حساب می‌کند، ما کتاب کم داریم و اگر بعضی کتاب‌های حسن زنگنه و احمد اقتداری و قبل از آن‌ها مرحوم سدیدالسلطنه نبود، می‌توان گفت که اصلا کتاب در این باب نداریم.

تسلط زنگنه به زبان انگلیسی به حدی بود که در برخی موارد نوشته‌های نویسندگان متن اصلی انگلیسی را اصلاح دستوری می‌کرد و به اطلاعشان می‌رساند به نحوی که این موضوع باعث حیرت آنان می‌شد. همین نکته باعث شده بود که برخی نویسندگان از‌جمله ونسا مارتین مصرانه بخواهند که فقط او کتاب‌هایشان را ترجمه کند. گر‌چه او در متون کتاب دخل و تصرفی نمی‌کرد و به اصل متن وفادار بود و بر این باور بود که باید جوانان این سرزمین بدانند که دیگران درباره آن‌ها چگونه می‌اندیشند و می‌نویسند اما به نثری شیوا، دل‌نشین و با رعایت سبک و سیاق نویسنده ترجمه می‌کرد.

ویلم فلور» در خصوص این ویژگی زنگنه گفته است: «زنگنه مترجم است اما نه مترجمی ساده بلکه مترجمی ست که به انگلیسی او را word smith  - متخصص واژه‌ها- می‌نامند،یعنی کسی که نه فقط واژه‌ها را ترجمه می‌کند بلکه کسی‌ست که به واژه‌ها معنی، مفهوم و جان می‌بخشد.»

او همکاری صمیمانه‌ای با زنده یاد حجت‌الاسلام نبوی در راه‌اندازی مرکز ایران‌شناسی (شعبه بوشهر) داشت و با اهدای 1800 سند معتبر در راستای خلیج‌فارس‌شناسی به بنیاد ایران‌شناسی شعبه بوشهر از‌سوی مرحوم حبیبی رئیس وقت بنیاد ایران‌شناسی مورد تقدیر قرار گرفت.

زنگنه در سال 1388 در آیین «روز بوشهر» به‌عنوان چهره ماندگار معرفی شد.

او سرانجام پس از سال‌ها تلاش و کوشش و به جای گذاردن کارنامه‌ای پربار و وزین در روز جمعه 28 شهریور 1393 بدرود حیات گفت و در قطعه هنرمندان بوشهر به خاک سپرده شد.

هجوم انگلیس به جنوب ایران، نوشته جی.بی.کلی، لشکرکشی انگلیس به ایران، نوشته گرنی داد، میرمهنا و شهر دریاها گردآوری و ترجمه، دریای پارس و سواحل متصالح نوشتهدونالد هاولی به همراه 20 اثر دیگر جزو کارنامه 20 ساله زنده یاد حسن زنگنه در زمینه ترجمه در این حوزه است.

همچنین دو داستان کوتاه با عنوان‌های یک تکه نان، اثرِ دکتر برنارد و گردن‌بند بدلی، اثرِ گی دوموپاسان با ترجمه او منتشر شده است.

علاوه بر این ترجمه‌ مقالات متعدد پیرامون مسائل سیاسی و تاریخ خلیج‌فارس، جنگ جهانی اول و انقلاب مشروطیت و انتشار آن در مطبوعات محلی از دیگر تلاش‌های فرهنگی این پژوهشگر بود.

 

*کارشناس اداره‌کل میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بوشهر

امتیاز به خبر :