• پنجشنبه 21 فروردین 1399
  • 07:30

گفت‌وگوی میراث‌آریا با یک زوج جوان هنرمند

تلالو پرتوهای عشق در اُرسی‌های رنگین

تلالو پرتوهای عشق در اُرسی‌های رنگین

اُرسی‌سازی از هنرهایی است که در سال‌های اخیر رو به فراموشی گذاشته و هنرمندان اُرسی‌ساز که تعداد آن‌ها انگشت‌شمار است، بیشتر به مرمت در و پنجره‌های قدیمی مشغول هستند، اُرسی، در و پنجره‌های مشبک با شیشه‌های رنگی درعین‌حال که حفاظ مناسبی در برابر آفتاب گرم و تابان ایران به‌حساب می‌آمد، نور را در رنگ‌های متنوع و متعدد منعکس کرده و جلوه‌ای خاص به تزئینات وابسته به بنا می‌بخشید.

قدیمی‌ترین آثار اُرسی‌سازی در ایران مربوط به عصر صفویه بوده که در نقاط مختلف کشور و در بناهای مربوط به این عصر دیده‌شده است. اُرسی‌سازی پس از تلفیق با هنر قواره‌بری که در عصر قاجار اتفاق ‌افتاد، اوج و عظمتی دوچندان یافت. متأسفانه این‌گونه هنرها با ورود آهن گستردگی پیشین خود را از دست داد. منطقه آذربایجان و کهن شهر تبریز که در عصر قاجار شهری ولیعهد نشین بود، خانه‌های زیبایی داشت که با اُرسی‌های بزرگ در اتاق‌های طنبی شاه‌نشین و همچنین سایر نقاط خانه، شکوه و عظمت ویژه‌ای به خود می‌گرفت.

سودابه اکبری و هادی فیاضی دو زوج جوان آملی و تبریزی، هنرمندانی که در مجموعه تاریخی دانشکده معماری دانشگاه هنر اسلامی تبریز به بازآفرینی و ساخت اُرسی‌های خانه گوهری و صدقیانی مشغول بودند، به همین منظور خبرنگار میراث‌آریا آذربایجان شرقی به دیدار این زوج جوان رفت تا گفت‌وگویی صمیمی با نقشی رنگی بر دل تاریخ داشته باشد.

سودابه اکبری، دانش‌آموخته رشته هنر اسلامی گرایش چوب با اشاره به فعالیت‌ها و سابقه هنری خود افزود: «در سال 93 در مقطع کارشناسی ارشد دانشکده هنر اسلامی تبریز، رشته هنر اسلامی گرایش چوب قبول شدم و پس از اتمام تحصیل خود در این مقطع به کمک اساتید و ریاست این دانشگاه، پس از ارائه طرح‌های تخصصی اُرسی، به همراه همسرم موفق به راه‌اندازی کارگاه ساخت اُرسی خانه‌های تاریخی گوهری و صدقیانی در مجموعه تاریخی دانشکده معماری تبریز شدیم.»

هادی فیاضی نیز همسر سودابه اکبری به‌عنوان یکی از نفرات اجرایی در زمینه انجام این پروژه گفت: «فعالیت خود با چوب را براساس علاقه شخصی از سال‌های گذشته آغاز کردم و پس از اتمام تحصیل همسرم و تصمیم به فعالیت او در این مجموعه، برای تسریع کارها این پروژه را به‌صورت مشارکتی آغاز کردیم.»

اکبری در پاسخ به این سؤال که فعالیت خود در مجموعه دانشگاه هنر اسلامی تبریز را از کدام خانه تاریخی آغاز کردید، عنوان کرد: «در ابتدا گره چینی پنجره‌های دو طرف تالار اصلی ساختمان گوهری را به ما سپردند که در آن طرح ما پنجره‌های این تالار را به‌صورت دوطرفه گره چینی کردیم و پس از اتمام آن ساخت اُرسی‌های خانه تاریخی صدقیانی در داخل همان مجموعه را آغاز کردیم.»

این هنرمند صنایع‌دستی با اشاره به ترتیب ساخت یک اُرسی، بیان کرد: «به‌غیر از ساخت چارچوب اُرسی‌ها که به دلیل محدود بودن فضای کارگاه توسط نجّار ساخته می‌شود، تمامی مراحل در کارگاه انجام‌گرفته و توسط خودمان نیز در ساختمان جای‌گذاری شده است.»

سودابه اکبری تصریح کرد: «ترتیب کار این حرفه نیز به این شکل است که در وهله اول نقش‌های درون اُرسی به‌صورت کاملاً منحصربه‌فرد و البته نزدیک به نقوش مندرج در نمونه‌های زنده تاریخی طراحی‌شده و پس از دریافت چارچوب اصلی، با اندازه‌گیری دقیق بر روی کلافه‌های چوب با استفاده از شابلون‌های مخصوص پیاده می‌شود و پس از برش، شکل‌دهی و روغن‌کاری که عمدتاً روغن مورداستفاده بزرگ است، آماده جاگذاری درون قاب اصلی می‌شود. البته پیش از جاگذاری شیشه‌های اُرسی‌ها که در کارگاه ما به‌طور متمایزی برش داده می‌شود، درون‌چوب‌ها قرار گرفته و به همراه هم در چارچوب اصلی جای می‌گیرند.»

فیاضی در بخش دیگری از صحبت‌هایش در مورد نکته تمایز بین برش شیشه ارسی کارهای خود با روند شیشه‌بری سایر ارسی کاران توضیح داد: «استفاده از قالب‌های مخصوص شیشه‌های هر اُرسی نکته متمایز فعالیت ما با سایر اُرسی کاران است، با توجه به اینکه شیشه‌های رنگی این اُرسی‌ها وارداتی و قیمتی هستند به همین منظور برای اینکه حداکثر استفاده را از گوشه شیشه‌ها داشته باشیم، قالب‌های مخصوص هر شکل روی اُرسی را طراحی، به‌صورت شابلون درآورده و روی ورق شیشه کشیده و برش می‌زنیم، به‌این‌ترتیب هم دورریز کم‌تری داریم و هم اینکه اگر پس از گذشت مدتی یکی از شیشه‌های آسیب دید و شکست، اگر ما هم اینجا نباشیم با استفاده از قالب مخصوص می‌توانند شیشه را به‌طور دقیق برش داده و در جای خود جاگذاری کنند.»

سودابه اکبری در خصوص ویژگی‌های مهم اُرسی‌ها تشریح کرد: «در این تکنیک هیچ‌گونه چسب و میخی به‌کاربرده نمی‌شود و تمامی اجزا پنجره به‌صورت نر و ماده به هم دیگر متصل و همین امر سبب بالا رفتن دقت در مراحل ساخت آن می‌شود. از دیگر ویژگی‌های جالب اُرسی‌ها در خانه‌های ایران قدیم علاوه بر زیبایی بخشی به خانه، دور شدن برخی از حشرات به سبب انعکاس نورهای مختلف آن بود که هرکدام، از ورود حشرات مختلف جلوگیری می‌کردند. البته در آن دوران نیز به دلیل پرهزینه بودن این هنر، اُرسی‌ها بیشتر در خانه‌های ولیعهد نشین و اغلب اشخاص ثروتمند شهر نصب می‌شد.»

او در پاسخ به این سؤال که دلیل استفاده از شیشه‌های رنگی وارداتی به‌جای شیشه‌های داخلی چیست، گفت: «اُرسی کاری هنری ایرانی است. این هنر از زمان صفویه تا اوایل پهلوی در ایران رایج بود و شیشه‌های بکار رفته در سال‌های مربوط به آن دوران از کیفیت بالایی برخوردار بود. اما متأسفانه شیشه‌های رنگی موجود در بازار از کیفیت خوبی برخوردار نیستند و به دلیل اینکه کیفیت رنگ شیشه‌ها در انعکاس درست نور خورشید بسیار حائز اهمیت است، علی‌رغم میل باطنی تمامی شیشه‌های بکار رفته از کشورهای مختلف وارد ایران می‌شود.»

پنجره‌های اُرسی، نمادی از خانه‌های اصیل ایرانی

فیاضی پنجره‌های اُرسی را نمادی از خانه‌های اصیل ایرانی عنوان کرد و افزود: «متأسفانه هیچ نشانی از آن‌ها در خانه‌ها و بناهای شهری عصر حاضر دیده نمی‌شود. واقعیت امر این است که این هنر هزینه‌بر است و شاید یکی از دلایلی که شهروندان تمایلی به استفاده آن در خانه‌هایشان ندارند این موضوع است، اما متأسفانه این امر در تبریز مشهودتر است، اگر نگاهی بر سایر شهرهای تاریخی کشور داشته باشیم متوجه می‌شویم که در بافت جدید شهرها المان‌هایی سنتی و اُرسی وار در معماری خانه‌ها و سایر بناها به‌کاررفته است اما تبریز که پیش‌ازاین باغ شهر نیز نامیده شده بود، مملو از سازه‌های بتنی شده است و به‌غیراز منطقه مرکزی شهر سایر مناطق در طرح‌های مدرن و البته بیگانه غرق‌شده‌اند.»

این هنرمند اُرسی کار با اشاره به‌جای خالی این المان‌های اصیل سنتی در زیباسازی فضاهای شهری، بیان کرد: «معتقدم که می‌توانیم این هنر را به عنصرها و المان‌هایی تزئینی در داخل خانه تبدیل کرده و با ساخت آن در ابعاد کوچک به شکل آینه یا پاراوان زیبایی دوچندانی را به خانه‌هایمان ببخشیم، نکته قابل‌تأملی که اخیراً با آن مواجه شدیم این است که کشورهای همسایه همچون آذربایجان و ترکیه در اقدامی المان‌های کوچکی از اُرسی و گره چینی‌ها را به‌صورت عمده تولید و به‌عنوان نماد هنری خود به گردشگران عرضه می‌کنند.»

اکبری در پاسخ به این سؤال که چطور می‌توان استفاده از این هنر را در فضاهای شهری گسترش داد، گفت: «نهادهای ذی‌ربط می‌توانند با استفاده از خلاقیت‌های فارغ‌التحصیلان رشته‌های هنری و همین‌طور بهره‌مندی از تجربه استادکاران زیبایی را در سطح شهر ایجاد کنند، زیرا ایجاد ارتباط بین جوانان، استادکاران و نهادهای استانی و شهری نه‌تنها هنرهای سنتی کشور حفظ می‌کند، بلکه بازار کار هنرمندان نیز رونق می‌یابد، البته در این روند خلاقیت هنرمندان هم دخیل است تا بتوانند طرح‌های متفاوت و درعین‌حال جذابی را برای ایجاد علاقه‌مندی مخاطبان خلق کنند.»

سودابه اکبری در مورد پرسش میزان ارتباط بین استادکاران حوزه ارسی و گره چینی فعال در تبریز با جوانان به‌خصوص فارغ‌التحصیلان این رشته، عنوان کرد: «ارتباط کاری خوبی ندارند. من و همسرم چندین بار در تبریز اقدام به ارتباط با استادکاران این حوزه برای تبادل تجربه‌ها کردیم اما با تمایل زیادی برای ایجاد این ارتباط  مواجه نشدیم، شاید بتوان گفت که فعالیت هم‌نسلان ما برای استادکاران این حوزه قابل‌قبول نیست.»

این هنرمند جوان دلیل عدم برقراری ارتباط استادکاران با نسل جوان این‌طور پاسخ داد: «شاید یکی از دلایل این مسئله نظر استادکاران بر ترویج این هنر به شکل استادشاگردی و شفاهی است، چراکه اغلب استادکاران بر این باورند که دانشجویان از تبحر لازم برای بکار گیری در این هنر بهره‌مند نبوده و شایسته اشتراک‌گذاری تجربه‌های چند دهه‌ای آن‌ها نیستند.»

او ادامه داد: «این مسئله در حوزه معماری نیز در حال جریان است، به شکلی که در صورت عدم تلفیق تجربه‌های عملی استادکاران بادانش های روز، شکاف بزرگی بین هنرمندان قدیم و جدید ایجاد می‌شود، چراکه در صورت عدم حفظ و ثبت تجربه‌های پیشین، شاکله اصلی هنرهای سنتی از بین رفته و همین‌طور در صورت عدم به‌کارگیری روش‌های نوین روند حفظ این هنرها دچار تزلزل می‌شود.»

اکبری ادامه فعالیت‌های خود با توجه به علاقه و توانمندی‌هایش در این حوزه را، مبنی بر حمایت نهادهای دولتی و خصوصی بیان کرد و افزود: «در کنار مشارکت با دانشگاه هنر اسلامی تبریز در ساخت پنجره‌های دانشکده معماری، اگر حمایت سایر نهادها نیز محقق شود، با به‌کارگیری نیروی انسانی بیشتر می‌توانیم پنجره‌های بسیاری از خانه‌های تاریخی را بازسازی و مرمت کنیم.»

اکبری و فیاضی به‌عنوان جوانان هنرمند و فعال در حوزه هنر زیبای ارسی‌سازی در خاتمه عنوان کردند: « شرایط اقتصادی کشور بر تمامی رشته‌های هنری تأثیرگذار بوده، اما به‌هرحال اشخاصی که بخش عمده درآمد آن‌ها از فعالیت در حوزه هنری است باید خلاقیت و نوآوری را در روند کاری خود به‌کارگیرند تا در شرایط اقتصادی حاکم بر جامعه نیز رشته هنری خود را زنده نگه‌دارند.»

استان آذربایجان شرقی امتیاز به خبر :