میراثآریا- در جنوبشرق ایران، جایی که خاک و آفتاب روایتگر تاریخاند، چرخ هنر سفالگری هنوز میچرخد؛ اما نه با چرخ، بلکه با دستان زنانی که هزاران سال است میراثدار خاکاند.
در سیستان و بلوچستان، هنر سفالگری همچنان به شیوهای ادامه دارد که از دل هزارهها عبور و بیآنکه به ابزار مدرن وابسته شود، اصالت خود را حفظ کرده؛ هنری که نهتنها یک صنعت دستی، بلکه روایتی زنده از فرهنگ و هویت بلوچهاست.
در ۲۵ کیلومتری شهرستان سراوان، روستای «کلپورگان» قرار دارد؛ روستایی که نامش امروز فراتر از یک نقطه روی نقشه، به نشانی جهانی برای هنر سفال بدل شده است. سفال هفت هزار ساله کلپورگان که با دست و بدون استفاده از چرخ ساخته میشود، آنچنان زبانزد خاص و عام شده که در آذرماه سال ۱۳۹۶ کارشناسان یونسکو راهی این روستا شدند تا ظرفیتهای آن را برای ثبت جهانی ارزیابی کنند؛ مسیری که به ثبت جهانی این روستای تاریخی و اهدای لوح ثبت به مردم آن ختم شد.
کلپورگان، روستایی گردشگری است که در آن زنان هنرمند بلوچ، بیادعا و استوار، هنر خود را پیش چشم بازدیدکنندگان خلق میکنند. اینجا کارگاهها فقط محل تولید نیستند؛ هر زن سفالگر، خود یک «موزه زنده» است. موزهای که میتوان ساعتها به دستانش خیره شد و در نهایت ظرفی را تحویل گرفت که گویی از ژرفای خاکی با هزاران سال قدمت سربرآورده است؛ سفالی منقوش که بازماندهای از جوامع ابتدایی بشر به شمار میرود.
نام کلپورگان برگرفته از «کَلپوره»، گیاهی دارویی و بومی بلوچستان است؛ همانگونه که سفال این روستا نیز ریشه در طبیعت و زندگی سنتی مردم منطقه دارد. اگرچه کشاورزی و محصولاتی چون خرما، مرکبات و سبزیجات شغل اصلی اهالی است، اما آنچه کلپورگان را از دیگر روستاها متمایز کرده، هنر سفالگری آن است؛ هنری با قدمتی چهار تا ۶ هزار ساله که تاکنون دستنخورده باقی مانده و تنها کارگاه فعال سفالگری جهان به شمار میرود که هنوز به شیوه بدوی کار میکند.
سفال کلپورگان یادگار هزارههای پیش از میلاد و نماد تداوم حیات نوعی سفال قرمز است؛ شاهکاری از اندیشه و ذوق زنان سیستان و بلوچستان. این هنر نسلبهنسل و سینهبهسینه از مادران به دختران منتقل شده و گذر زمان نهتنها از اصالت آن نکاسته، بلکه بر ارزشهای هنریاش افزوده است. نقوش هندسی ساده اما عمیق، بازتابی از باورها، خواستههای روحی و ارتباط انسان با طبیعت پیراموناند؛ روایتهایی خاموش که بر بدنه سفال جان گرفتهاند.
سفال کلپورگان؛ میراثی زنانه با مخاطبان جهانی
یکی از بانوان هنرمند سراوانی با بیان اینکه ثبت جهانی این روستا بهعنوان نخستین روستای صنایعدستی جهان موجب رونق بازار فروش سفال شده است، گفت: سفالهای دستساز بانوان کلپورگان امروز متقاضیانی از نقاط مختلف جهان دارد.
زینت منفرد در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: نقوش بهکاررفته بر روی سفال کلپورگان حاصل ذهن و باورهای مردم منطقه است که نسلبهنسل منتقل شده و همخوانی زیادی با سفالهای پیش از تاریخی دارد.
او با اشاره به تفاوت سفال کلپورگان با سایر نقاط کشور افزود: تمامی مراحل ظریف سفالگری توسط زنان انجام میشود و مردان تنها در تهیه خاک، آمادهسازی گل و پخت سفال مشارکت دارند؛ ضمن اینکه در ساخت این سفالها از چرخ سفالگری استفاده نمیشود و تمام مراحل بهصورت سنتی و با دست انجام میگیرد.
این بانوی صنعتگر سراوانی با بیان اینکه بازار فروش سفال مطلوب است، گفت: بهرهگیری از ظرفیت فضای مجازی در معرفی و بازاریابی محصولات، باعث جذب مشتریان خارجی از کشورهایی مانند آلمان و چین شده است.
او خاطرنشان کرد: ثبت جهانی کلپورگان علاوه بر دلگرمی مردم محلی، نقش مؤثری در رونق گردشگری و معرفی این هنر کهن به جهانیان داشته و هر ساله گردشگران داخلی و خارجی بسیاری از این روستا بازدید میکنند.
از کوه شکوتک تا موزه زنده کلپورگان
کارشناس حوزه میراثفرهنگی در سراوان با بیان اینکه سفالینههای روستای کلپورگان شهرتی جهانی دارند، گفت: این آثار، شاهکار اندیشه و هنر زنان سیستان و بلوچستان بوده که نسل به نسل از مادران به دختران بلوچ منتقل شده و گذر زمان نهتنها از اصالت آن نکاسته، بلکه بر ارزشهای هنریاش افزوده است.
محمد صدیق دهواری در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: خالقان سفال کلپورگان در طول تاریخ همواره زنان بودهاند و این هنر کهن بدون استفاده از چرخ سفالگری و تنها با دست شکل میگیرد. تزیینات این سفالینهها برگرفته از نقوش هندسی با پیشینهای طولانی است که ریشه در فرهنگ و باورهای مردم منطقه دارد.
سفال کلپورگان فاقد لعاب است و خاک مورد استفاده در آن از منطقهای به نام «مشکوتک» واقع در ۲ کیلومتری روستا تهیه میشودکه جنس خاک آن به صورتی بوده و پس از پخت به رنگ قرمز در می آید.
او با اشاره به اینکه نقوش بهکاررفته بر روی سفالها نمادهای ذهنی و تجریدی هستند، افزود: این نقوش روایتگر خواستههای درونی هنرمند بوده و در برخی موارد بیانگر اعتقادات و باورهایی است که از محیط پیرامونی نشأت گرفتهاند.
این کارشناس میراثفرهنگی در تشریح مراحل تهیه سفال کلپورگان گفت: زنان سفالگر خاک مخصوص موسوم به «گل هاجک» را از کوهی به نام «شکوتک» تهیه کرده و پس از کوبیدن، الک و تصفیه سنتی، گل را آماده ساخت سفال میکنند؛ فرآیندی که کاملاً به روشهای سنتی و ابتدایی انجام میشود.
او افزود: گل آمادهشده درون ظرفی سفالی قرار میگیرد و هنرمند با استفاده از دست و چرخاندن ظرف زیرین، سفال مورد نظر را شکل میدهد؛ بهگونهای که انگشت شصت پا نقش موتور چرخ سفالگری را ایفا میکند و ظرفی تازه در این موزه زنده متولد میشود.
دهواری با بیان اینکه روستای کلپورگان در زمره روستاهای هدف گردشگری سیستان و بلوچستان قرار دارد، خاطرنشان کرد: موزه سفالگری کلپورگان در ایام نوروز دایر خواهد بود و آماده میزبانی از گردشگران داخلی و خارجی است.
از هنر مادران تا آینده گردشگری؛ کلپورگان روی مدار توسعه
رئیس اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی سراوان با بیان اینکه موزه خاک کلپورگان یکی از شاخصترین ظرفیتهای فرهنگی منطقه به شمار میرود، گفت: در این موزه که در روستای جهانی کلپورگان واقع شده، سفالگران بلوچ هنر هفتهزار ساله سفالگری را بهصورت زنده اجرا میکنند و گردشگران میتوانند از نزدیک با فرآیند تولید این هنر منحصربهفرد آشنا شوند.
مهوش اسعدی در گفتوگو با خبرنگار ما افزود: موزه زنده سفال کلپورگان در حال حاضر فعال است و سفالگران این روستا ضمن فعالیت مستمر، از طریق این هنر درآمدزایی میکنند.
آموزش سفالگری در کلپورگان پیشینهای دیرینه دارد و کودکان از سنین پایین با این هنر آشنا شده، به همین دلیل سفالگری در این روستا بهصورت نسلبهنسل زنده مانده است
او با اشاره به اقدامات انجامشده برای تقویت و پویایی روستای کلپورگان، اظهار کرد: بهمنظور توسعه بازار فروش صنایعدستی، بازارچه دائمی صنایعدستی راهاندازی شده و بهزودی غرفهها به صنعتگران متقاضی واگذار خواهد شد. همچنین اعزام سفالگران و صنعتگران به نمایشگاههای استانی، ملی و بینالمللی از مهمترین برنامههای بازاریابی این حوزه است.
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی سراوان با بیان اینکه برنامههای رسانهای و فرهنگی برای معرفی هرچه بیشتر کلپورگان و جذب گردشگر در دستورکار قرار دارد، ادامه داد: این برنامهها با هدف تقویت جایگاه گردشگری این روستای جهانی، بهصورت مستمر و با جدیت دنبال میشود.
او تصریح کرد: در حال حاضر ۵۷ نفر از بانوان روستای کلپورگان بهصورت مستقیم در حوزه سفالگری فعالیت دارند و ۱۲ شرکت تعاونی تشکیل شده است. همچنین ۵۹ نفر مجوز انفرادی دریافت کرده و بهصورت مستقل مشغول به کار هستند.
اسعدی آموزش مستمر را یکی از عوامل ماندگاری این هنر دانست و گفت: آموزش سفالگری در کلپورگان پیشینهای دیرینه دارد و کودکان از سنین پایین با این هنر آشنا شده و آن را از مادران خود میآموزند؛ به همین دلیل سفالگری در این روستا بهصورت نسلبهنسل زنده مانده است.
او افزود: در حوزه طراحی و بستهبندی نیز دورههای آموزشی برگزار شده تا محصولات سفالی با استانداردهای بازار امروز تطبیق داده شوند.
رئیس میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی سراوان با اشاره به دیگر ظرفیتهای فرهنگی روستای کلپورگان، خاطرنشان کرد: علاوه بر سفالگری، حصیربافی، موسیقی عرفانی و برگزاری آیینهای دینی و مذهبی از جمله قابلیتهای فرهنگی این روستاست که نقش مهمی در جذب گردشگران داخلی، خارجی و مذهبی دارد. همچنین راهاندازی واحدهای بومگردی از اقدامات شاخص این منطقه بوده که در کنار یک واحد بومگردی وابسته به میراث فرهنگی، بخش خصوصی و صنعتگران نیز در این حوزه فعال هستند.
انتهای پیام/
نظر شما