ملیحه فخاری فعال رسانه در یادداشتی نوشت: در تقویم مردمشناسی ایران، آیینها به مثابه دانههای تسبیحی هستند که هویت ملی و مذهبی ما را به هم پیوند میدهند. در میان انبوه این سنتها، آیین «عید برات» در شهر تاریخی احمدآباد اردکان و بخشهایی از میبد، به عنوان یکی از شاخصترین نمودهای میراث فرهنگی ناملموس، جایگاهی ویژه دارد.
این مراسم که در روز چهاردهم ماه شعبان و در آستانه میلاد خجسته حضرت ولیعصر (عج) برگزار میشود، سندی زنده از پیوند عمیق باورهای کهن با آموزههای اسلامی است که قرنهاست در کالبد خشتی این دیار نفس میکشد.
ریشهشناسی و جایگاه معنوی
واژه «برات» در لغت به معنای رهایی، آزادی و صدور حکم تبرئه است. در فرهنگ اسلامی، شب برات شبی است که بنا بر روایات، تقدیر انسانها رقم خورده و مؤمنان با عبادت و استغفار، براتِ آزادی از آتش سوء را دریافت میکنند. اما آنچه عید برات را در منطقه اردکان و میبد متمایز میکند، تبدیل این مفهوم متعالی به یک جشن اجتماعی و عمومی است. این آیین که ریشههای آن به دوران پیش از اسلام و سنتهای بزرگداشت برکت و حیات بازمیگردد، پس از ورود اسلام با مفاهیمِ انتظار و شادی مذهبی گره خورد و به جشنی تبدیل شد که در آن، خیرات و بخشش، پیونددهنده قلوب مؤمنین است.
اتمسفریکِ شهر در آستانه یک تحول آیینیتکاپوی این جشن از شامگاه سیزدهم شعبان در بازارهای محلی آغاز میشود. خانوادهها با وسواسی ستودنی، سبدهای عیدی خود را با اقلامی پر میکنند که هر کدام نمادی از وفور نعمت در اقلیم کویر است؛ انجیر خشک، خرمای معطر، حاجیبادامهای مشهور یزد، نخودکشمش، برگه زردآلو و شکلات. در کنار اینها، پخت «شلغم و چغندر لبوده» در دیگهای بزرگ، رایحهای گرم و دلپذیر را در فضای شهر پراکنده میکند که خبر از یک شور جمعی میدهد. صبح روز چهاردهم، پیش از آنکه خورشید بر دیوارهای کاهگلی شهر عمود شود، زنان با جارو و آبپاشی معابر و دود کردن اسپند، آستانه خانهها را برای میزبانی از قدوم کودکان آماده میکنند. این تطهیر نمادین، نشان از قداستِ جشنی دارد که قرار است در آن، برکتِ خانه میان همگان تقسیم شود.
کودکان؛ سفیرانِ شادی و برکت
قهرمانان اصلی این میراث زنده، کودکان زیر ۱۵ سال هستند. آنها با کیسههایی دوخته شده از پارچههای سنتی که در گویش محلی «دُول» نامیده میشود، روانه کوچهها میشوند. طنین دستهجمعی نجوای آنها که میخوانند: «امروز میخوریم انجیر و فردا میریم تو خُرجینُگ»، موسیقی متن این روز باشکوه است. این عبارت در عین سادگی، حامل پیامی از تداوم حیات در رگهای بافت تاریخی است. کودکان به درِ خانهها میروند و صاحبخانه با گشادهرویی، مشتی از تنقلات یا مقداری از چغندرهای پخته را میریزد. این تعامل که معمولاً تا ساعت هشت صبح ادامه دارد، فراتر از یک دریافتِ ساده عیدی است؛ این یک تمرین عملی برای تقویت حس تعلق به محله، تعامل اجتماعی و یادگیری سنتِ بخشش در سنین پایه است.
سرمایه اجتماعی و هویت فرهنگی
از منظر جامعهشناسی، عید برات را میتوان یک «کارخانه تولید سرمایه اجتماعی» دانست. در این جشن، فاصلههای طبقاتی رنگ میبازند و همگان در یک سطح از شادی و بخشش قرار میگیرند. همکاری خانوادهها برای تهیه عیدی، مشارکت فعال کودکان و تعامل نسلهای مختلف در فضای عمومی شهر، پیوندهای میانفردی را تقویت کرده و حس همدلی را در جامعه تزریق میکند. در دورانی که هجمه مناسبتهای بیگانه و بیریشه، تلاش در جهت استحاله فرهنگی دارند، عید برات به عنوان یک پادتن فرهنگی عمل کرده و اصالتهای بومی را بازخوانی میکند. حفظ این آیین، حفظِ یکپارچگی جامعهای است که شادیهای خود را در پناه دین و سنتهای کهن تعریف میکند.
آسیبشناسی و ضرورتهای حفاظتی
با وجود پویایی این سنت، مدرنیته و تغییرات کالبدی در بافتهای شهری، تهدیدهایی را متوجه این میراث ناملموس کرده است. جایگزینی کیسههای سنتی با نایلونهای صنعتی، نفوذ تنقلات فاقد ارزش فرهنگی به جای محصولات بومی، و گسست در بافت تاریخی که باعث افزایش فاصله میان منازل شده، از جمله چالشهای پیشرو است. برای صیانت از این گنجینه، کارشناسان معتقدند که ثبت دقیق آیینها، تولید مستندهای پژوهشی، آموزش به نسل جدید در مدارس درباره فلسفه این مراسم و تشویق خانوادهها به حفظ ابزارهای سنتی ضروری است.
رسالتی برای صیانت از لبخند
تاریخعید برات احمدآباد و شاهجهانآباد، فراتر از یک گردهمایی ساده یا یک سرگرمی کودکانه، موزهای زنده از رفتارهای انسانی است که در آن خاطرات، سنتهای کهن و ارزشهای والای اجتماعی در هم تنیده شدهاند. این آیین کهنسال، پلی است استوار میان گذشتهای پرفروغ و آیندهای که هویت خود را در میان تندبادهای مدرنیته و فرهنگهای وارداتی میجوید.
در دنیای امروز که رسانهها و تکنولوژی، مرزهای فرهنگی را کمرنگ کردهاند، حفظ چنین خردهفرهنگهای اصیلی که ریشه در خاک و باورهای مذهبی ما دارند، یک ضرورت ملی است. صیانت از این میراث ناملموس، تنها به معنای تکرار یک عمل فیزیکی نیست، بلکه به معنای زنده نگه داشتن روحِ همدلی، کرامت و سخاوتی است که هویت ایرانی- اسلامی ما را شکل داده است.
وظیفه ما و نهادهای متولی میراث فرهنگی، تنها ثبت این اثر در فهرست آثار ملی نیست؛ بلکه رسالت واقعی در انتقالِ معنا و فلسفه این حرکتِ جمعی به نسلهای آینده نهفته است. با تشویق خانوادهها به حفظ اصالتهای این جشن، از دوخت کیسههای سنتی «دُول» گرفته تا ترویج اشعار بومی و پذیرایی با محصولات ارگانیک منطقه، میتوان اطمینان یافت که نبض تاریخ در کوچههای خشتی این دیار همچنان با صلابت خواهد تپید. عید برات یادآور این حقیقتِ شیرین است که تا زمانی که آیینهای بومی ما زندهاند، هویت ما پاینده و ریشههایمان در اعماق تاریخ، سیراب از چشمهسار فرهنگ و دین باقی خواهد ماند. این مراسم، سرمایهای است که باید با دقت و وسواس، از آن پاسداری کرد تا نسلهای آینده نیز لذتِ چشیدن طعمِ شیرینِ تعلق و پیوستگی را در سپیدهدمِ نیمه شعبان تجربه کنند.
انتهای پیام/
نظر شما