میراثآریا: به طور کلی اقلیم بومی منطقه به علت واقع شدن در حاشیه کویر و دوری از دریا از نوع آب و هوای صحرایی و بیابانی گرم و خشک است. از مهمترین ویژگیهای اقلیم منطقه پدیده خشکی است. این روستا از نظر پهنهبندی اقلیمی، در اقلیم گرم و خشک قرار دارد.
ریاب بر خلاف اعتقاد بعضی در مورد وجه تسمیه آن که معتقدند «ری آب» است، تسمیه صحیح آن «رمی آب» است، زیرا رشته قنات طولانی آن بیش از بیست کیلومتر امتداد دارد و از جنوبشرقی به طرف شمال غربی در امتداد است.
چگونگی شکلگیری و هسته اولیه
مشخصات و ویژگیهای زمین و عوارض طبیعی بستر روستا در شکلگیری سیمای کالبدی روستا نقش عمدهای ایفا میکند. در زمره این ویژگیها شکل پستیها، جنس زمین، موقعیت آن نسبت به عوارض طبیعی مثل رودخانه و … تأثیرات بارزتری دارند. ریاب روستایی مسطح و صفحهای است که بدون برنامه از پیش تعیین شده در دشت شکل گرفته است. عمدهترین عامل قابل تشخیص در شکلدهی معابر روستا شکلگیری معابر همراه به حرکت آب و مسیر نهرها و رودخانههای جاری در روستاست.
هسته اولیه روستا در حدود ۲۰۰ سال قبل بهوجود آمده است و مرحله اول توسعه روستا از مرکز روستا در محل قلعه آغاز شد و به تمامی جهتها به خصوص شمال و شمالشرق گسترش یافت (البته در ادامه اشاره خواهد شد روستا قدمتی بیش از این دارد و ظاهرا این مدت مربوط به روستای کنونی است). گرایش رشد روستا ابتدا به سمت شمالغرب نمایان است. در این مرحله وسعت روستا بسیار کم بود، الگوی معماری در بخش کهن روستا برای مدتهای مدیدی ثابت ماند و به همین سبب امکان تفکیک زمانی وجود ندارد. فقط حضور قلعه را بهعنوان هسته اولیه روستا میتوان ذکر کرد. بناهای این بخش آب انبار مسجد و سردابههای مشرف به مسجد حمام ساختمانهای سهگانه خانههای روستا (خاندان ناصریان) از این جمله هستند.
مرحله بعدی توسعه تا زمان انقلاب اسلامی در جهت شرق هسته اولیه اتفاق افتاد. وجود باغات از عوامل اصلی این تغییر جهت بود. بعد از این مرحله روستا با کمبود اراضی مناسب توسعه روبهرو شد، زیرا بافت آن از طریق شمال و شرق توسط باغات محصور شده است.
قلعه
این روستا دو قلعه تودرتو دارد که هر قلعه دارای برج و بارویی جداگانه است. درون قلعه میانی مهمانخانه بزرگی بوده که سالخوردگان روستا آن را به یاد دارند. در داخل قلعه دوم خانههای متعددی وجود داشته که افراد خارج قلعه خواروبار و اشیاء قیمتی خود را در آنجا میگذاشتند. قلعه اصلی روستا به شکل مربع بوده و هر ضلع آن صد قدم طول دارد. دیوارههای قلعه از جنس گل به همراه سنگهای ریز و درشت است که وجود سنگدانهها قابل تشخیص است. در ۴ گوشه این مربع، ۴ عدد برج برای نگهبانی ساخته شده است. ۲ عدد برج هم در داخل قلعه ساخته شده بود که وظیفه حفاظت داخلی قلعه را بر عهده داشت. حداقل ارتفاع این برجها ۱۰ متر بوده است.
دورتادور این قلعه خندقی به عرض تقریبی ۶ متر و عمق ۴ متر کنده شده بود که در مواقع خطر دشمن آن را پر از آب میکردند تا راه آنان را سد کنند که خود محافظی دیگر برای قلعه بود. هم اکنون خندق به علت آلودگی پر شده است. دو برج دیگر در روستای ریاب وجود دارد که در قسمت غربی روستاست. برج کوچک در حاشیه محور شرقی به غربی روستا و برج بزرگ ضلع غربی در مجاورت منزل علیپور قرار دارد. این برج با تناسبات زیبای حاکم بر عرض طول و ارتفاع و طاق زیبای مستقر در گذر برج کنگرههای متناسب در لبه برج و بازشوهای ظریف اطراف آن جزء یکی از شاخصهای عمده معماری است. این برج ۴ طبقه بوده و هر قسمت مخصوص یک عمل در نظر گرفته شده بود. طبقهآخر آن محل نگهبانی بوده است.
خانه ناصریان
در چوبی این خانه بزرگ، به یک هشتی باز میشود که محل انتظار مهمانها بوده است. هشتی طوری قرار دارد که به هیچ وجه داخل خانه دیده نمیشود. پس از هشتی وارد یک راهرو میشویم که ما را به درون حیاط خانه رهنمود میکند. این خانهها هیچگونه پنجرهای به بیرون ندارد و تمام درها و پنجرهها به سمت حیاط خانه باز میشود. حیاط خانه محوطهای به مساحت ۱۷۵ متر است که به جز قسمت باغچه از خشتهای خام پوشیده است. در قدیم حوضچهای زیرزمینی در وسط حیاط قرار داشته که برای ذخیره آب استفاده میشده است.
یکی از جاذبههای خاص این روستا پخت نان است. در روستاهای گناباد حرفه پخت نان مختص زنان است. ابتدا آرد را با آب و خمیر ترش به میزان مناسب مخلوط کرده و از آن خمیر میسازند. آنگاه خمیر را اصطلاحا «چونه» کرده و پس از پهن کردن به دیوارهای تنورهای هیزمی میچسبانند تا پخته شود. در روستای ریاب انواع مختلفی از نانها طبخ میشود.
نمد مالی
نمد مالی یکی از حرفههای بومی صنعتگران روستاهای گناباد است. محصولاتی مانند کلاه نمدی، پالتو نمدی، نمد زیرانداز از جمله فرآوردههایی است که علاوه بر رفع نیازهای روستاییان به گردشگران و مسافران نیز عرضه میشود.
معماری خانهها
معماری کویری خانههای بافت تاریخی ریاب به سبک معماری خانههای مناطف کویری شباهت دارد. کارشناسان برای اولین بار در این منطقه با بادگیرهایی مواجه شدند که مانند بادگیرهای یزد، با دریچهای مستقیما به سردابه متصل میشوند. دیگر تزئینات این خانهها نیز بسیار قابل توجه است. بهطور کلی بناهای ریاب شاید بر خلاف عمارتهای یزد و اطراف آن باشکوه نباشند، اما زیبایی خاص خود را دارند که همین ویژگی از جمله مواردی است که این روستا را در ردیف روستاهای هدف گردشگری در استان خراسان قرار داده است. این بناها تمامی نیازهای ساکنان خود را برآورده میکنند. در اغلب کوچههای این محله، ساباط یا سقفهایی برای ایجاد سایه ساخته شدهاند و تمامی خانهها دارای سردابه، حوضخانه و بادگیر هستند.
جهت خانهها نیز به گونهای است که وزش بادهای کویری، ساکنان منازل را در گرمای طاقتفرسای روزهای بلند تابستان خنک کند. وجود حیاطهای خصوصی داخلی و معطوف شدن خانهها به این حیاطها از ویژگیهای معماری در این منطقه است. این حیاطها بهعنوان عامل ایجاد رطوبت اهمیت فراوان دارند. اتاقها که رو به حیاط باز میشوند نسبت به باد و طوفان شن و سرمای شدید محافظت میشوند.
نمونه بارز این معماری را میتوان در مسجد روستا با صحن حیاط گسترده دید. بناهای مسکونی قدیمی همه گلی با تزیینات آجری هستند. این روستای زیبا علاوه بر طبیعت سرسبز و خرم جاذبههای تاریخی بسیاری دارد. از جمله میتوان به بافت قدیمی روستا با معماری سنتی و تعداد زیادب خانههای مسکونی قدیمی اشاره کرد. مسجد، در قلعه، انبار آب بالای ده، انبار آب قلعه، مزار ابومنصور، برجهای قلعه، مدرسه قدیم، حمام و... از جمله دیدنیهای این روستاست.
بومگردی در روستای ریاب
ریاب دارای هزار سال تاریخ مکتوب بوده و جزو قدیمیترین روستاهای گلی کشور به حساب میآید. روستای ریاب طی سالیان متمادی که از عمرش میگذرد چندین بار تغییر مکان داده است، به گونهای که هم اکنون قبرستان قدیمی ده در درون بافت مسکونی واقع شده و مردم اقدام به ساخت خانه بر روی آن کردهاند. ریاب غربیترین و مرتفعترین دهات گناباد است. جمعیت این روستا طبق آمار سال ۱۳۰۹ حدود ۱۲۰۰ نفر بوده که خود دلیلی بر عظمت این روستا است. قبرستان جدید ده در کنار دهانه قنات و در مجاورت مزار خواجه ابومنصور ریابی قرار دارد.
کیوان قزوینی در کتاب بحیره در شرح حال ابومنصور ریابی مینویسد: ریاب یکی از قرای معمور گناباد است. قرب ۵۰۰ خانه تمام ساداتند. گویند ابومنصور از وزرای متدین دولت سلاجقه در این روستا دفن است. از اعیان سابق اینجا می توان از مرحوم حاج میرزا علی نقی ریابی جد سادات گناباد نام برد. همچنین گویند زیارتگاه معروف روستا قبر امامزاده ابراهیم فرزندان موسیبنجعفر است. با این گفتههای میتوان دریافت بافت معماری مهندسی ریاب، ۱۰ قرن سابقه دارد.
این روستا در سال ۱۳۸۷ شمسی در زمره آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. در سالهای اخیر و با قرار گرفتن در فهرست روستاهای هدف گردشگری، وزارت میراث فرهنگی نیز اقدام به مرمت بخشهایی از این روستای تاریخی کرده است. اداره میراث فرهنگی معتقد است این روستا با معماری خاص خود قابلیت تبدیل شدن به یک مجموعه تاریخی گردشگری دارد. سازمان میراث فرهنگی برای جلوگیری از نابودی بافت فرسوده که نشانی از معماری اصیل ایرانی است، بازسازی خانهها و بافت تاریخی را در دستور کار خود قرار داده است و اعتقاد دارد با انجام چنین کارهایی بومگردی در این روستای تاریخی رونق میگیرد و ظرفیتهای نهفته روستا شکوفا میشود.
ریاب آماده میزبانی از مسافران نوروزی
در حال حاضر و با توجه به ایجاد زیرساختهای گردشگری از جمله ایجاد اقامتگاه روستایی در ریاب در تعطیلات نوروز شاهد حضور روزانه ۷۰۰ الی یک هزار نفر از مسافران نوروزی و گردشگران به این روستا هستیم. خوشبختانه موج بسیار خوبی در روستای هدف گردشگری ریاب ایجاد شده، به گونهای که مردم و ساکنان روستا نیز با هدف تبدیل شدن این روستا به یک مقصد زیبای گردشگری در استان تلاش میکنند و در حال حاضر برخی از مالکان خانههای تاریخی این روستا برای ثبت خانههای خود پیشقدم شدهاند. به گونهای که چندین اقامتگاه بوم در ریاب فعال و پذیرای گردشگران داخلی و خارجی است.
اهالی ریاب از مهمانان و گردشگران روستا با بازیهای محلی، رقصهای محلی بهویژه چوب بازی، کشتی سنتی و آوازها و موسیقی محلی (با سازهای نی، دوتار، سرنا و دهل) استقبال میکنند. همچنین در سفرههای خود با غذاهای محلی مانند آش، اشکنه، تخم مرغ شیره، گرماست، بلغور، قطاب، جوش پره، کلومپه، توگی و جنگل و لبنیات محلی پذیرایی میکنند.
ریاب در آستانه جهانی شدن
محمد رکنی معاون گردشگری اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی درباره ثبت جهانی ریاب به عنوان روستای هدف گردشگری اظهار کرد: ثبت جهانی روستای ریاب شهرستان گناباد موجب رونق و توسعه پایدار اقتصادی و ایجاد اشتغال جامعه محلی خواهد شد.
او با اشاره به ظرفیتهای برجسته شهرستان گناباد و روستای هدف گردشگری ریاب که با پیشینه کهن و قابلیتهای ارزشمند نمونهای ممتاز از زیست بوم تاریخی ایران در مناطق خشک و نیمه بیابانی است همچنین بافت تاریخی با خانهها، ساباطها، گذرها و فضاهای عمومی منسجم، قلعه تاریخی و بناهای مذهبی روستایی با اصالت در سطح کشور است که با شاخصههای اعلامی مورد ارزیابی و در صورت رفع نواقص به عنوان کاندیدای ثبت جهانی بهترین روستاهای جهانی گردشگری در سال ۲۰۲۶ معرفی خواهد شد.
معاون گردشگری اداره کل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی خراسان رضوی ادانه داد: منابع و جاذبهها، ترویج و حفاظت از منابع، پایداری اجتماعی، پایداری زیست محیطی، پایداری اقتصادی، توسعه گردشگری و انسجام زنجیره ارزش، حاکمیت و اولویت بندی گردشگری، زیرساخت و اتصالات، سلامت ایمنی و امنیت شاخصهای ۹ گانه مورد ارزیابی است.
رکنی گفت: همکاری و هم افزایی بین دستگاههای اجرایی و تقویت ابتکارات روستا، برگزار دورههای آموزشی برای مردم محلی، برگزاری مستمر جشنوارههای ملی و منطقهای، بهسازی بافت روستا و جلوگیری از ساخت و سازهای مغایر با معماری و بافت اصیل روستا، اصلاح نمای ساختمانها، ایجاد بازارچه دائمی صنایعدستی و سوغات بخشی از اقداماتی است که باید در این فرایند با مشارکت مردم روستا انجام شود.
او ضمن قدردانی از همراهی فرماندار شهرستان و دستگاههای اجرایی به نقش محوری دهیار روستای ریاب تاکید و از مهمان نوازی مردم با اصالت این روستا در ارائه خدمات مطلوب به گردشگران داخلی و خارجی به نیکی یاد کرد.
انتهای پیام/
نظر شما