مهران حسنی، پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری و عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران، در یادداشتی نوشت: نهضت عاشورا که در دهم محرم سال ۶۱ هجری قمری در سرزمین کربلا به اوج رسید، تنها یک واقعه تاریخی یا مناسبت مذهبی نیست، بلکه مکتبی تمدنساز و حامل ارزشهایی است که مرزهای جغرافیا، مذهب، قومیت و حتی باورهای دینی را درنوردیده و وجدان بشریت را مخاطب قرار داده است.
امام حسین(ع) با جمله ماندگار «اِنَّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فی اُمَّةِ جَدّی، اُریدُ أن آمُرَ بِالمَعروفِ و أنهی عَنِ المُنکَر» فلسفه قیام خویش را اصلاح جامعه، احیای امر به معروف و نهی از منکر، مقابله با ظلم و پاسداشت کرامت انسان معرفی کردهاند؛ پیامی که امروز نیز برای جهان معاصر، بیش از هر زمان دیگری الهامبخش و راهگشاست.
در ایران، این پیام بلند الهی قرنها در قالب آیینهای عاشورایی، سنتهای سوگواری، هنرهای آیینی، تعزیه، نخلگردانی، علمبندان، سینهزنی، زنجیرزنی، شبیهخوانی، پردهخوانی، حمل نمادهای عاشورایی، اطعام و نذر و دهها آیین بومی دیگر تجلی یافته است. هر استان و هر منطقه از کشور، متناسب با پیشینه تاریخی و فرهنگ بومی خود، بخشی از این میراث ارزشمند را حفظ کرده و بسیاری از این آیینها امروز در فهرست میراثفرهنگی ناملموس ایران به ثبت رسیدهاند. این تنوع، ایران را به یکی از غنیترین سرزمینهای جهان در حوزه میراث معنوی عاشورا تبدیل کرده است.
گردشگری مذهبی در جهان امروز تنها به زیارت اماکن مقدس محدود نمیشود، بلکه «گردشگری آیینها و مناسک» به یکی از شاخههای مهم گردشگری فرهنگی و معنوی تبدیل شده است. میلیونها گردشگر در نقاط مختلف جهان برای مشاهده، تجربه و درک آیینهای مذهبی سفر میکنند، زیرا این آیینها حامل هویت، تاریخ، فرهنگ و جهانبینی ملتها هستند. از این منظر، آیینهای عاشورایی ایران ظرفیتی کمنظیر برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی به شمار میآیند؛ ظرفیتی که نیازمند معرفی، مدیریت و بهرهبرداری شایسته است.
نکتهای که باید مورد توجه سیاستگذاران گردشگری قرار گیرد، آن است که جذابیت آیینهای محرم صرفاً در جلوههای ظاهری و شیوه برگزاری مراسم نیست، بلکه در پیام عمیق انسانی آن نهفته است. عاشورا مدرسه آزادگی است؛ مدرسهای که انسان را به دفاع از حق، مبارزه با ظلم، مسئولیتپذیری اجتماعی، ایثار، وفاداری و کرامت انسانی فرامیخواند. همین جهانشمول بودن پیام عاشورا سبب شده است که بسیاری از اندیشمندان، نویسندگان و آزادیخواهان جهان، فارغ از تعلقات دینی، از نهضت امام حسین(ع) به عنوان الگویی برای مقاومت در برابر ستم یاد کنند.
از منظر گردشگری، این ویژگی فرصت ارزشمندی برای توسعه «گردشگری معنوی» و «گردشگری تجربهمحور» فراهم میآورد. گردشگر امروز تنها به دنبال بازدید از یک مکان نیست؛ او میخواهد فرهنگ را لمس کند، در آیینها مشارکت داشته باشد، روایتها را بشنود و معنای نهفته در سنتها را درک کند. آیینهای عاشورایی ایران دقیقاً چنین ظرفیتی را در اختیار دارند. حضور در مراسم نخلگردانی، تعزیه، آیینهای سنتی عزاداری، نذرهای مردمی و جلوههای همبستگی اجتماعی، تجربهای فراتر از یک سفر معمولی برای گردشگران داخلی و خارجی ایجاد میکند.
در کنار این ظرفیت فرهنگی، آیینهای عاشورایی نقش مهمی در توسعه اقتصادی جوامع محلی نیز دارند. حضور زائران و گردشگران موجب رونق اقامتگاهها، صنایعدستی، غذاهای سنتی، حملونقل، بازارهای محلی و خدمات فرهنگی میشود. از سوی دیگر، ثبت ملی آیینهای عاشورایی زمینهای برای حفاظت از میراث ناملموس، انتقال دانش بومی به نسلهای آینده و تقویت هویت فرهنگی مناطق مختلف کشور را فراهم کرده است.
با این حال، توسعه گردشگری عاشورایی نیازمند نگاهی علمی، فرهنگی و مسئولانه است. نخستین اصل، حفظ اصالت آیینها و جلوگیری از تجاریسازی افراطی آنهاست. آیینهای محرم سرمایههای معنوی ملت ایران هستند و هرگونه برنامهریزی گردشگری باید با احترام کامل به باورهای دینی، شأن مراسم و مشارکت فعال هیئتهای مذهبی، متولیان فرهنگی و جوامع محلی انجام شود. گردشگری در این حوزه باید خادم فرهنگ عاشورا باشد، نه جایگزین آن.
در این مسیر، تدوین «اطلس ملی آیینهای عاشورایی ایران»، طراحی مسیرهای گردشگری مذهبی مبتنی بر آیینهای محرم، مستندسازی دیجیتال میراث ناملموس، آموزش راهنمایان تخصصی گردشگری مذهبی، تولید محتوای چندزبانه، برگزاری رویدادهای علمی و فرهنگی بینالمللی و بهرهگیری از ظرفیت رسانههای نوین میتواند جایگاه ایران را به عنوان یکی از مهمترین مقاصد گردشگری معنوی جهان تثبیت کند.
امروز عاشورا تنها متعلق به گذشته نیست؛ عاشورا سرمایه آینده نیز هست. این سرمایه عظیم فرهنگی و معنوی، با برنامهریزی هوشمندانه، حفاظت علمی و معرفی شایسته، میتواند علاوه بر پاسداری از هویت دینی و ملی، به پلی برای گفتوگوی بینفرهنگی، دیپلماسی فرهنگی، تقویت همبستگی انسانی و توسعه پایدار گردشگری تبدیل شود.
محرم، روایت اشک و اندوه صرف نیست؛ روایت امید، آگاهی، مسئولیت، عزت و آزادگی است. پیام جاودانه امام حسین(ع) به همه انسانها، فارغ از دین، مذهب و ملیت، دعوت به زیستن با کرامت، ایستادگی در برابر ظلم و دفاع از حقیقت است. از این منظر، آیینهای عاشورایی ایران تنها میراث یک ملت نیستند، بلکه بخشی از میراث معنوی بشریتاند و حفظ، معرفی و انتقال آنها به نسلهای آینده، رسالتی فرهنگی، تاریخی و انسانی برای امروز و فردای ایران به شمار میرود.
انتهای پیام/
نظر شما