احمدرضا معراجی روزنامهنگار و فعال رسانه در یادداشتی نوشت: هر سال با فرا رسیدن ماه محرم، میدان آزادی تهران میزبان رویداد آیینی «محرم شهر» میشود. امسال نیز چهارمین دوره این رویداد از شب ۲۷ تیرماه آغاز شده و تا ۱۲ مرداد، هر شب از ساعت ۱۹ تا ۲۳، با برنامههای متنوعی چون تعزیهخوانی، شعرخوانی، نقالی، سرود، سخنرانی و مداحی، پذیرای عزاداران حسینی است. کشتی نمادین «سفینهالنجاة» نیز که برگرفته از حدیث مشهور «إنَّ الْحُسین مصباحُ الْهُدی وَ سَفینَهُ النَّجاة» است، در ضلع غربی میدان مستقر شده و بهعنوان نماد اصلی این رویداد، هر شب میزبان هزاران نفر است.
نفس وجود چنین برنامهای که با هدف احیای فضای حسینی در شهر و آمادهسازی فضای عمومی برای ایام اربعین طراحی شده، بیتردید اقدامی ارزشمند و ستودنی است؛ اما آنچه در سایه این برنامه پرمخاطب و پرهزینه، کمتر دیده میشود، تأثیر آن بر پویایی اجتماعی میدان آزادی – به ویژه بر تجمعات خودجوش شبانهای است که طی ماههای اخیر، هویتی مستقل و مردمی به این میدان بخشیدهاند.
تقابل دو روایت در یک میدان/ از «موج دشمن ستیزی» تا «کشتی نجات»
میادین شهر در ماههای اخیر، به نمادی از حضور خودجوش مردمی تبدیل شده است. تجمعات شبانهای که نه با هزینه شهرداری و نه با برنامهریزی از پیشتعیینشده، بلکه با شور خود مردم شکل گرفته و گاه تا ۱۵۳ موج ادامه یافته است. این تجمعات که در جای جای شهر نیز بازتاب داشته، فضایی از همبستگی، همدلی و ابراز اراده جمعی را رقم زدهاند که هزینهای جز حضور مردم ندارد.
اما با آغاز «محرم شهر» و استقرار کشتی «سفینهالنجاة» در میدان آزادی، عملاً برنامهای سازمانیافته و پرهزینه در همان زمان تجمعات خودجوش مردمی را تحتالشعاع قرار داد. این همزمانی (ساعت ۱۹ تا ۲۳) ناخواسته باعث کمرنگتر شدن حضور مردم در تجمعات خودجوش میشود، چراکه بخش قابلتوجهی از جمعیت حاضر در سایر میادین، جذب برنامههای از پیشتعیینشده «محرم شهر» میشوند.
هزینه میلیاردی در برابر حضور بیهزینه
از سوی دیگر، برگزاری چنین رویدادی در میدان آزادی، هزینههای قابلتوجهی را به همراه دارد. کشتی «سفینهالنجاة» با ابعادی حدود ۷۳۰ مترمربع طراحی و نصب میشود و تجهیز میدان به دکوراسیون سنگین، نورپردازی، استیج اصلی، غرفههای متعدد و حضور مداحان و سخنرانان نیازمند بودجهای کلان است؛ بودجهای که از جیب مردم و از محل منابع عمومی شهرداری تأمین میشود. پرسش اینجاست که آیا هزینهکرد این بودجه در میدان آزادی، که خود مردم پیشتر و بدون هیچ هزینهای، آن را به فضایی برای حضور و همبستگی تبدیل کرده بودند، بهترین تصمیم است؟
میدان انقلاب یا میدان آزادی؛ کدام یک شایستهتر است؟
نکته دیگر، جانمایی این رویداد است. «محرم شهر» و کشتی «سفینهالنجاة» هر ساله در میدان آزادی برپا میشوند. این تکرار، اگرچه به ایجاد یک سنت آیینی کمک میکند، اما باعث تمرکز بیش از حد برنامهها در یک نقطه و در نتیجه، تحتالشعاع قرار گرفتن سایر ظرفیتهای شهری میشود. بهویژه آنکه میدان آزادی در ماههای اخیر، کارکردی فراتر از یک میدان معمولی یافته و به نمادی از حضور خودجوش مردم تبدیل شده است.
پرسش اساسی این است: آیا نمیشد این رویداد را در میدان انقلاب که از پیشینه تاریخی و ظرفیت مکانی مناسبی برای برگزاری مراسم مذهبی برخوردار است، برگزار کرد؟ یا دستکم، با توزیع برنامه در سایر میادین سطح شهر، از تمرکز بیش از حد بر میدان آزادی پرهیز کرد؟ نماد اصلی این رویداد، یعنی کشتی «سفینهالنجاة»، بنا بر رسم هر ساله همچنان میتوانست در میدان آزادی مستقر باشد، اما برنامههای جنبی، سخنرانیها، مداحیها و غرفههای فرهنگی میتوانستند در سایر نقاط شهر پراکنده شوند تا همه شهر از این برکت بهرهمند شوند و هویت مستقل میدان آزادی نیز حفظ شود.
حفظ پیوند مردم با میدان؛ ضرورتی که نباید نادیده گرفته شود
بیش از پنج ماه است که میادین شهر به کانون حضور خودجوش مردم تبدیل شده است. این حضور، سرمایه اجتماعی گرانبهایی است که نباید با برنامهریزی ناآگاهانه، آن را به حاشیه راند یا کمرنگ کرد. «محرم شهر» بهعنوان یک رویداد آیینی ارزشمند، میتوانست با هماهنگی و همافزایی با این حرکت مردمی، نه تنها رقیب آن نباشد، بلکه به تقویت آن نیز کمک کند، اما برگزاری همزمان این دو، عملاً به رقابت و کمرنگشدن یکی به سود دیگری انجامیده است.
برنامه «محرم شهر» و کشتی نمادین «سفینهالنجاة»، بهعنوان یک ابتکار فرهنگی، ارزش خود را دارد و بیتردید میتواند فضایی برای عزاداری حسینی و تقویت معارف دینی باشد، اما جانمایی، زمانبندی و شیوه اجرای آن، نیازمند بازنگری اساسی است. میادین سطح شهر و مخصوصاً میدان انقلاب در ماههای اخیر، هویتی فراتر از یک میدان معمولی یافته و به نماد حضور خودجوش مردم تبدیل شدهاند. دستزدن به هر اقدامی که این حضور را تحتالشعاع قرار دهد یا کمرنگ کند، فارغ از هر نیت خیری، به تضعیف سرمایه اجتماعی منجر خواهد شد.
پیشنهاد این است که در برنامههای آینده، برنامههای اصلی به میدان انقلاب یا سایر میادین سطح شهر منتقل شوند تا ضمن بهرهمندی همه نقاط شهر از این برکت فرهنگی، فضای انقلابی ایجاد شده برای حضور خودجوش و بیهزینه مردم حفظ شود.
انتهای پیام/
نظر شما