شهین پزشکی، محقق و پژوهشگر دوختهای سنتی ایران، مدرس دانشگاه و بنیانگذار رشته دانشگاهی دوختهای سنتی، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا بر ضرورت بازتعریف اخلاق حرفهای در هنرهای سنتی تأکید کرد و گفت: آموزش هنر نباید صرفاً به انتقال تکنیک محدود شود، بلکه هنرجو باید در کنار مهارت فنی با اصولی همچون امانتداری، احترام به استاد و همکار، اصالت اثر و مسئولیت اجتماعی نیز آشنا شود.
پزشکی با اظهار اینکه هنرهای سنتی ایران علاوه بر برخورداری از فنون، نقشها و شیوههای تولید متنوع، مجموعهای از ارزشهای اخلاقی و اجتماعی را نیز در خود جای دادهاند افزود: ارزشهایی که در گذشته در قالب فتوتنامههای اصناف و سنتهای حرفهای به نسلهای بعد منتقل میشدند.
این پژوهشگر دوختهای سنتی ایران و مدرس دانشگاه، اظهار داشت: اگر قرار است هنرهای سنتی به نسلهای آینده منتقل شوند، انتقال نقش، طرح و تکنیک بهتنهایی کافی نیست و بخشی از میراث ناملموس این هنرها، شیوه رفتار و مناسبات اخلاقی میان اهل حرفه است.
او با اشاره به نقش فتوتنامههای اصناف در تنظیم روابط حرفهای، درباره ضرورت تدوین منشورهای اخلاق حرفهای، قیمتگذاری منصفانه، مقابله با کپیبرداری، صیانت از مالکیت معنوی و ضرورت تدوین «منشور اخلاق دیجیتال» برای فروشگاههای آنلاین هنرهای دستی سخن گفت.
فتوتنامهها از رقابت مخرب میان همصنفان جلوگیری میکنند
پزشکی گفت: فتوتنامههای اصناف تنها مجموعهای از توصیههای اخلاقی نبودند، بلکه چارچوبی برای تنظیم روابط اجتماعی و اقتصادی میان همصنفان محسوب میشدند. این متون با تأکید بر جوانمردی، انصاف و حفظ آبرو، از رقابت مخرب، بدنام کردن همکاران و کاهش غیرمنصفانه قیمت برای حذف رقبا جلوگیری میکردند.
او افزود: در فرهنگ فتوت، همصنف بهنوعی «برادر حرفهای» محسوب میشد و اعضای صنف در زمان مشکلات از یکدیگر حمایت میکردند. انتقال دانش و تجربه نیز نوعی خدمت به جامعه تلقی میشد و انحصارطلبی در دانش و مهارت امری نکوهیده بود.
این پژوهشگر دوختهای سنتی ادامه داد: امروز نیز میتوان با تدوین منشورهای اخلاق حرفهای، ایجاد نظامهای داوری و انجمنهای صنفی معتبر و احیای مفهوم خوشنامی، این روحیه را در قالبی متناسب با شرایط معاصر بازآفرینی کرد. فتوت رقابت را نفی نمیکرد، بلکه رقابت را به سمت کیفیت، اصالت، انصاف و ارتقای حرفه هدایت میکرد؛ رویکردی که میتواند در توسعه پایدار هنرهای سنتی نیز الهامبخش باشد.
«قیمت عادلانه» در سنت فتوت
پزشکی درباره نقش قراردادهای اخلاقی در تعیین قیمت آثار اظهار کرد: در فتوتنامههای اصناف، قیمتگذاری صرفاً یک موضوع اقتصادی نبود، بلکه امری اخلاقی و حتی معنوی تلقی میشد. استادکاران و هنروران خود را در برابر خدا، جامعه و صنف مسئول میدانستند و بر همین اساس، قیمت باید به گونهای تعیین میشد که نه به مشتری ظلم شود و نه حق صنعتگر و هنرمند نادیده گرفته شود.
او افزود: در سنت فتوت، «قیمت عادلانه» نقطه تعادل میان سه حق بود؛ حق هنرمند، حق مشتری و حق جامعه. نه استثمار خریدار پذیرفته بود و نه تضییع زحمات صنعتگر.
به گفته این مدرس دانشگاه، امروز نیز اگر هنرهای دستی بخواهند از بحران تجاریسازی افراطی و رقابت مخرب عبور کنند، میتوانند از همین الگو بهره بگیرند؛ یعنی شفافیت، انصاف، مسئولیت اجتماعی، حفظ کیفیت و احترام متقابل میان تولیدکننده و مصرفکننده.
او تصریح کرد: آنچه فتوتنامهها پیشنهاد میکردند صرفاً یک نظام اقتصادی نبود، بلکه نوعی «اخلاق بازار» بود که سود را در کنار عدالت و کرامت انسانی تعریف میکرد.
نبود مرامنامه اخلاقی به صنف هنری آسیب میزند
پزشکی گفت: مرامنامههای اخلاقی در اصناف سنتی، علاوه بر جنبه اخلاقی، نوعی نظام حمایتی برای حفظ شأن، حقوق و معیشت هنرمندان بودند. این همبستگی مانع رقابت ناسالم و سوءاستفاده میشد و قدرت چانهزنی جمعی هنرمندان را افزایش میداد.
او ادامه داد: در نبود چنین سازوکاری، واسطهها میتوانند سهم بیشتری از ارزش اثر را به خود اختصاص دهند و هنرمند را به کاهش قیمت، دستمزد یا حتی کیفیت مواد اولیه وادار کنند.
این پژوهشگر اضافه کرد: مرامنامههای صنفی با تأکید بر احترام به استاد و صاحب اثر، از کپیبرداری و حذف نام هنرمندان نیز جلوگیری میکردند. امروز نیز تدوین چنین منشورهایی میتواند به تعیین استانداردهای حرفهای، قیمتگذاری منصفانه، حمایت از حقوق معنوی و تقویت اعتماد میان هنرمندان کمک کند.
باید روح مرامنامههای سنتی را در شرایط امروز احیا کرد
پزشکی با بیان اینکه ساختار سنتی اصناف گذشته قابل بازگشت نیست، اظهار کرد: میتوان روح فتوتنامهها را در قالبهای جدید احیا کرد. تدوین منشورهای اخلاق حرفهای برای هر رشته هنری، ایجاد اتحادیهها و انجمنهای مستقل هنرمندان، شفافسازی زنجیره قیمتگذاری آثار، ثبت حقوق معنوی و مالکیت فکری هنرمندان، توسعه بازارهای مستقیم میان هنرمند و خریدار، ایجاد نظامهای داوری صنفی برای حل اختلافات و آموزش اخلاق حرفهای در مراکز آموزش هنرهای سنتی از جمله این راهکارهاست.
در عصر هوش مصنوعی به «سوگندنامه اخلاقی» برای صیانت از مالکیت معنوی نیاز داریم
او در پاسخ به این پرسش گفت: ظهور هوش مصنوعی و ابزارهای دیجیتال، امکان کپی و بازتولید سریع طرحهای سنتی را افزایش داده و چالشهایی مانند حذف نام هنرمند، تشخیص دشوار اصل از کپی و بهرهبرداری تجاری بدون سهم صاحبان میراث را ایجاد کرده است.
پزشکی افزود: در چنین شرایطی، قانون بهتنهایی کافی نیست و باید در کنار آن، «سوگندنامه اخلاقی» یا «مرامنامه حرفهای» تدوین شود. این مرامنامه میتواند بر اصولی مانند ذکر نام هنرمند و خاستگاه فرهنگی اثر، امانتداری، شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی، منع کپی فریبکارانه و مشارکت منصفانه در منافع تجاری استوار باشد.
او تأکید کرد: بهویژه درباره طرحهای سنتی که گاه متعلق به یک جامعه یا منطقه هستند، توجه به حقوق فرهنگی اهمیت بیشتری دارد. در عصر هوش مصنوعی، ارزش هنرهای دستی فقط در ظاهر اثر نیست، بلکه در اصالت، مهارت انسانی و هویت فرهنگی آن نهفته است. اگر قانون از حقوق مادی اثر محافظت میکند، مرامنامه اخلاقی میتواند از روح و هویت آن پاسداری کند.
فروشگاههای آنلاین هنرهای دستی به «منشور اخلاق دیجیتال» نیاز دارند
این پژوهشگر دوختهای سنتی گفت: نهتنها تدوین چنین منشوری ضرورت دارد، بلکه میتوان گفت در شرایط فعلی فقدان آن یکی از خلأهای جدی در زیستبوم فروش آنلاین هنرهای دستی است.
او افزود: اگر بخواهیم این موضوع را در امتداد سنت فتوتنامهها ببینیم، باید توجه کنیم که فتوتنامهها صرفاً دستورالعملهای اخلاق فردی نبودند، بلکه نوعی نظام تنظیمگر صنفی ـ اخلاقی بودند که سه کارکرد اصلی داشتند؛ حفظ شأن کار و هنرمند، تنظیم رقابت میان اهل صنف و صیانت از اعتماد اجتماعی به محصول.
آیا در بازار آنلاین هنرهای دستی با چالش مواجه نیستند؟
پزشکی پاسخ داد: در سطح نخست، بازار دیجیتال امکان کپیبرداری، بازفروش بدون نام هنرمند و تولید انبوه محصولات شبهدستی را افزایش داده است. این وضعیت با اصل «امانتداری در کار» که در سنت فتوت مورد تأکید بود، ناسازگار است.
او ادامه داد: در سطح دوم، رقابت دیگر صرفاً بر سر کیفیت نیست، بلکه گاهی بر سر الگوریتمها، تبلیغات، تخفیفسازیهای غیرواقعی و جلب توجه مخاطب شکل میگیرد؛ موضوعی که میتواند به اعتماد بازار آسیب بزند.
به گفته پزشکی، در سطح سوم نیز مسئله مهم، فرسایش اعتماد خریدار به اصالت هنر دستی است. وقتی خریدار نتواند تفاوت میان اثر اصیل، محصول نیمهصنعتی و محصول کاملاً ماشینی را تشخیص دهد، کل بازار هنرهای دستی آسیب میبیند.
او تصریح کرد: در اینجا یک «منشور اخلاق دیجیتال» میتواند نقش همان فتوتنامه مدرن را ایفا کند، با این تفاوت که ابزارها و الزامات آن متناسب با فضای امروز خواهد بود.
محورهای منشور اخلاق دیجیتال
پزشکی گفت: چنین منشوری میتواند شامل الزام به شفافیت درباره شیوه تولید ـ اعم از دستدوز، کارگاهی یا ماشینی ـ منع بازفروشی آثار بدون ذکر نام هنرمند، توجه به حقوق معنوی طرحها و نقشهای سنتی، رعایت اخلاق قیمتگذاری، مسئولیت پلتفرمها در جلوگیری از جعل هویت هنری و آموزش مشتری برای تشخیص اصالت باشد.
او در پایان تأکید کرد: اگر این منشورها صرفاً به یک «قانوننامه خشک» تبدیل شوند، اثر محدودی خواهند داشت؛ اما اگر به روح فتوتنامهها نزدیک شوند و بر مفاهیمی مانند جوانمردی، امانت، انصاف و حرمت کار هنرمند استوار باشند، میتوانند به یک فرهنگ حرفهای پایدار تبدیل شوند، نه فقط یک سند اداری.
این پژوهشگر دوختهای سنتی افزود: همانطور که فتوتنامهها در گذشته تلاش میکردند بازار را از درون اخلاقی کنند، امروز نیز فروشگاههای آنلاین هنرهای دستی میتوانند با تدوین و اجرای یک منشور اخلاق دیجیتال، به حفظ اعتماد، اصالت و هویت فرهنگی این بازار کمک کنند.
انتهای پیام/
نظر شما