مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس نخبگان و سمنهای میراثآریا در یادداشتی نوشت: شوشتر بهعنوان بخشی از حافظه تاریخی و تمدنی ایران؛ آثار، سازههای آبی، بافت تاریخی و محوطههای باستانی آن، روایتگر دورههای مختلف شکلگیری و تداوم حیات شهری در این سرزمین هستند.
ثبت جهانی «منظومه تاریخی آبی شوشتر» در فهرست میراث جهانی یونسکو، اهمیت این شهر را از سطح یک میراث محلی و حتی ملی فراتر برده است. یونسکو این منظومه را مجموعهای یکپارچه از پلها، بندها، کانالها، سازهها و آسیابها میداند که در پیوند با منظر شهری و روستایی شوشتر معنا پیدا میکند. بنابراین حفاظت از شوشتر را نمیتوان صرفاً به حفاظت از چند بنای تاریخی محدود کرد.
از همین منظر، رعایت ضوابط مربوط به عرصه و حریم آثار و محوطههای تاریخی، ضوابط بافت تاریخی و الزامات مربوط به منظر و دیدهای بصری، از سوی مدیران شهری، باید به یک اصل غیرقابل اغماض در مدیریت شهری شوشتر تبدیل شود.
عرصه و حریم؛ خط قرمز حفاظت از میراث
عرصه و حریم محوطههای تاریخی، محدودههایی تشریفاتی یا صرفاً اداری نیستند که بتوان آنها را در برابر ضرورتهای ساختوساز شهری نادیده گرفت. تعیین عرصه و حریم، حاصل مطالعات کارشناسی و با هدف جلوگیری از آسیب مستقیم و غیرمستقیم به آثار، محوطهها، منظر و زمینه تاریخی آنها انجام میشود.
در شوشتر، این موضوع باید با حساسیت بیشتری دنبال شود؛ زیرا علاوه بر بافت تاریخی و منظومه جهانی سازههای آبی، محوطههای باستانی متعددی در پیرامون شهر وجود دارند که حفاظت از آنها مستلزم رعایت دقیق محدودههای مصوب است.
از جمله این موارد میتوان به محوطه باستانی صحرای بلبل و محوطه دستوا اشاره کرد که عرصه و حریم آنها در چارچوب ضوابط و مقررات وزارت میراثفرهنگی تعیین و ابلاغ شده است. بنابراین هرگونه تصمیم درباره تغییر کاربری، احداث بنا، ایجاد تأسیسات، توسعه راهها، دیوارکشی، خاکبرداری، گودبرداری یا دیگر فعالیتهای عمرانی در محدودههای مشمول این ضوابط، باید با رعایت کامل مقررات حفاظتی و هماهنگی با مرجع تخصصی میراثفرهنگی انجام شود.
اصل مهم این است که مصوبه و ضابطهای که برای حفاظت از یک اثر یا محوطه تاریخی تعیین شده، نباید در فرآیند توسعه شهری به یک پیشنهاد قابل مذاکره تبدیل شود.
حریم فقط حفاظت فیزیکی نیست؛ منظر هم بخشی از میراث است
یکی از اشتباهات رایج در حفاظت از میراث تاریخی، محدود کردن مفهوم حریم به فاصله فیزیکی از اثر است. در حالی که در بسیاری از محوطهها و بافتهای تاریخی، آنچه اهمیت دارد فقط سالم ماندن خود بنا نیست؛ بلکه ارتباط بصری و فضایی آن با محیط پیرامون نیز باید حفظ شود.
ساختمانی که در نزدیکی یک اثر تاریخی ساخته میشود، ممکن است به خود اثر دست نزند، اما اگر ارتفاع، حجم، فرم، رنگ، مصالح یا جانمایی آن موجب قطع دید، مخدوش شدن سیما و منظر یا تغییر خوانش تاریخی محوطه شود، عملاً به ارزش میراثی آن آسیب وارد کرده است.
به همین دلیل، در شوشتر باید حریم منظر به اندازه حریم فیزیکی جدی گرفته شود؛ بهویژه در نقاطی که چشمانداز سازههای تاریخی، کانالها، آسیابها، بافت تاریخی و محوطههای باستانی از اهمیت ویژه برخوردار است.
یونسکو نیز درباره تمام اجزای منظومه تاریخی آبی شوشتر، ارزش این مجموعه را در پیوند با محیط شهری و روستایی پیرامون آن مورد تأکید قرار داده است. بنابراین حفاظت از منظر پیرامونی، بخشی از حفاظت از ارزش جهانی این مجموعه محسوب میشود.
شوشترنو؛ میراثی که نباید قربانی مداخلات جدید شود
در میان بافت تاریخی شوشتر و محله شوشترنو جایگاهی متفاوت دارد؛ مجموعهای که به دلیل ارزشهای معماری و شهرسازی خود مورد توجه قرار گرفته و جایزه معماری آقاخان را نیز دریافت کرده است. این محله همچنین در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده و بنابراین هرگونه مداخله در آن باید تابع ضوابط حفاظتی و مقررات ابلاغی میراثفرهنگی باشد.
با این حال، هرگونه تخریب، تغییرات کالبدی، ساختوساز ناهمگون یا تعرض به ساختار و سیمای این محله، در صورت مغایرت با ضوابط مصوب، صرفاً یک تغییر ساختمانی نیست؛ بلکه نادیده گرفتن مقررات حاکم بر میراث فرهنگی و ضوابط ابلاغی دولت و وزارت میراثفرهنگی است.
ضروری است همه مداخلات ناسازگار با ضوابط در شوشترنو متوقف و برای اصلاح و برطرف کردن آنها برنامه مشخصی تدوین شود. توسعه و نوسازی این محله باید با حفظ ارزشهای معماری، ساختار شهری، مقیاس، منظر و هویت تاریخی آن انجام گیرد، نه با الگوبرداری از محلههای جدید.
شوشترنو یک محله معمولی نیست که بتوان هر زمان تصمیمی جدید بر آن تحمیل کرد؛ بخشی از میراث معماری و شهرسازی معاصر شوشتر است که حفاظت از آن، احترام به قانون و هویت تاریخی شهر محسوب میشود.
مسئولان شهری باید بدانند شوشتر یک شهر معمولی نیست
از مسئولان شهری، شورای اسلامی شهر، شهرداری، دستگاههای اجرایی، نهادهای خدماترسان و همه مجموعههایی که به نحوی در صدور مجوز، اجرای طرحهای عمرانی و توسعه شهری نقش دارند، انتظار میرود شوشتر را مانند یک شهر معمولی مدیریت نکنند.
هر طرح توسعهای در این شهر باید یک پرسش اساسی را نیز پاسخ دهد: این پروژه چه اثری بر هویت تاریخی، منظر فرهنگی، عرصه و حریم آثار و ظرفیت گردشگری شوشتر خواهد داشت؟
توسعه شهری ضروری است، اما توسعه الزاماً به معنای ساختوساز بیشتر نیست. توسعه واقعی شوشتر باید به معنای افزایش کیفیت زندگی شهروندان، تقویت زیرساختها، بهبود خدمات، رونق گردشگری، احیای بافت تاریخی، حمایت از صنایعدستی و ایجاد اقتصاد محلی مبتنی بر میراث باشد.
نباید برای ایجاد محلههای جدید، ساختوسازهای بیهویت و پروژههای کوتاهمدت، سرمایهای را قربانی کرد که در طول قرنها شکل گرفته و امروز میتواند موتور توسعه پایدار شهر باشد.
نماینده مردم شوشتر در مجلس، صدای حفاظت از میراث باشد
از نماینده مردم شوشتر در مجلس شورای اسلامی نیز انتظار میرود در کنار پیگیری مطالبات عمرانی و زیرساختی مردم، موضوع حفاظت از میراث فرهنگی و اجرای ضوابط قانونی وزارت میراثفرهنگی را نیز بهعنوان یک مطالبه جدی دنبال کند.
پیگیری توسعه شوشتر نباید به معنای تقابل میان «توسعه» و «میراث» باشد. اتفاقاً میراث میتواند یکی از پایههای اصلی توسعه اقتصادی و اجتماعی شهر باشد؛ مشروط بر اینکه در فرآیند توسعه، قربانی تصمیمهای مقطعی نشود.
ضروری است نماینده مردم و مسئولان محلی از دستگاههای اجرایی بخواهند پیش از اجرای طرحهایی که میتواند بر عرصه، حریم، بافت تاریخی یا منظر آثار اثرگذار باشد، ضوابط ابلاغی میراثفرهنگی را بهطور کامل رعایت کنند و هیچ پروژهای با دور زدن این ضوابط پیش نرود.
شوشتر باید بر مدار میراث، گردشگری و صنایعدستی حرکت کند
شوشتر از معدود شهرهایی است که میتواند سه حوزه میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی را به یک زنجیره توسعه شهری تبدیل کند.
از یک سو، میراث جهانی منظومه تاریخی آبی شوشتر وجود دارد؛ از سوی دیگر، بافت تاریخی، محوطههای باستانی و ظرفیتهای فرهنگی و طبیعی شهر و پیرامون آن قرار گرفتهاند و در کنار اینها، عنوان شهر ملی صنایعدستی نیز ظرفیت دیگری برای اقتصاد فرهنگی شوشتر ایجاد کرده است.
بنابراین پرسش اساسی این نیست که چگونه میتوان زمین بیشتری برای ساختوساز پیدا کرد؛ پرسش مهمتر این است که چگونه میتوان از همین سرمایههای موجود برای ایجاد اشتغال، رونق گردشگری، افزایش ماندگاری مسافر، توسعه صنایعدستی و ارتقای کیفیت زندگی مردم استفاده کرد.
شوشتر اگر قرار است آیندهای متفاوت داشته باشد، باید آینده خود را از گذشتهاش جدا نکند؛ بلکه از گذشته تاریخی خود برای ساختن آینده استفاده کند.
شوشتر را نباید به شهری تبدیل کرد که آثار تاریخی آن در میان ساختمانهای جدید گم شوند.
باید شهری ساخت که ساختمانها، خیابانها، محلهها و پروژههای جدید، در خدمت هویت تاریخی آن باشند؛ نه اینکه هویت تاریخی شهر برای ساخت محلههای جدید و بیهویت هزینه شود.
امروز رعایت عرصه و حریم محوطههایی مانند صحرای بلبل و دستوا، صیانت از بافت تاریخی، حفاظت از منظر منظومه جهانی شوشتر و اجرای دقیق ضوابط ابلاغی میراثفرهنگی، فقط وظیفه یک دستگاه نیست؛ بلکه مسئولیتی مشترک برای مدیریت شهری و همه نهادهایی است که در آینده این شهر نقش دارند.
شوشتر سرمایهای است که متعلق به یک دوره، یک مدیر یا یک نسل نیست؛ میراثی است که از گذشته به امروز رسیده و باید سالم به آینده تحویل داده شود.
انتهای پیام/
نظر شما