طاهر حسن بیگی کارشناس مسئول گردشگری ورزشی به مناسبت هفته گردشگری در یادداشتی نوشت: گردشگری ورزشی دیگر فقط به سفر برای تماشای یک مسابقه یا تجربه یک فعالیت هیجان‌انگیز محدود نیست؛ امروز داده‌ها، الگوریتم‌ها و ابزارهای هوشمند می‌توانند از لحظه انتخاب مقصد تا پایان سفر، تجربه‌ای ایمن‌تر، شخصی‌تر و کارآمدتر برای گردشگر بسازند. ایران نیز از ظرفیت طبیعی، فرهنگی و انسانی لازم برای بهره‌گیری از این تحول برخوردار است؛ اما تبدیل این ظرفیت به مزیت رقابتی، به زیرساخت مناسب، سیاست‌گذاری منسجم و اعتماد عمومی نیاز دارد.

هوش مصنوعی در حال بازتعریف مرزهای صنعت گردشگری است و گردشگری ورزشی و ماجراجویانه نیز از این دگرگونی برکنار نمانده است. الگوریتم‌های یادگیری ماشین و یادگیری عمیق، بینایی رایانه و پردازش زبان طبیعی، ابزارهایی فراهم آورده‌اند که می‌توانند رفتار و نیاز گردشگران را بهتر بشناسند، خدمات را متناسب با ویژگی‌های هر فرد سامان دهند و تصمیم‌گیری در بخش‌های مختلف این صنعت را دقیق‌تر کنند. اهمیت این تحول، تنها در به‌کارگیری فناوری‌های تازه نیست؛ مسئله اصلی، توانایی تبدیل فناوری به تجربه‌ای بهتر برای گردشگر و ارزشی پایدار برای مقصد است.

در سطح جهانی، هوش مصنوعی به‌تدریج در پنج عرصه اصلی گردشگری ورزشی نقش‌آفرین شده است: شخصی‌سازی تجربه، ارتقای ایمنی، بازاریابی هوشمند، مدیریت رویدادها و بهبود خدمات گردشگر. سیستم‌های توصیه‌گر، برای نمونه، می‌توانند مسیرها و فعالیت‌های ورزشی را بر پایه علایق، توانایی‌ها و ترجیحات هر فرد پیشنهاد دهند. چت‌بات‌های مجهز به مدل‌های زبانی بزرگ و فناوری تولیدِ تقویت‌شده با بازیابی اطلاعات نیز به مسافران در انتخاب مسیرهای مناسب کمک می‌کنند؛ راهکاری که اگر با داده‌های معتبر محلی همراه شود، می‌تواند برنامه‌ریزی سفر را ساده‌تر و هدفمندتر کند.

در گردشگری ماجراجویانه، کارکرد هوش مصنوعی فراتر از تسهیل انتخاب‌هاست. تحلیل داده‌ها و پیش‌بینی مخاطرات طبیعی می‌تواند به ارائه هشدارهای به‌موقع و افزایش ایمنی سفر کمک کند. در سفرهای ماجراجویانه سالمندان نیز پردازش اطلاعات مربوط به شرکت‌کنندگان و داده‌های زیستیِ لحظه‌ای، امکان بازنگری و تنظیم برنامه سفر را فراهم می‌آورد. در کنار این ظرفیت‌ها، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده می‌توانند مسافر را پیش از حرکت با مقصد و فعالیت پیش رو آشنا کنند و آموزش‌های پیش از سفر را به تجربه‌ای تعاملی‌تر بدل سازند.

هوشمندسازی همچنین می‌تواند کیفیت ارتباط با گردشگر را در طول سفر بهبود دهد. چت‌بات‌ها و دستیاران مجازی، از رزرو و برنامه‌ریزی تا پاسخ‌گویی و پشتیبانی، بخشی از نیازهای مسافر را برطرف می‌کنند. در گردشگری زمستانی و اسکی نیز دستیاران دیجیتال می‌توانند تجربه بازدیدکنندگان را سامان دهند. از سوی دیگر، تحلیل الگوهای سفر و رفتار مخاطبان، زمینه بازاریابی هدفمندتر را فراهم می‌کند و ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند در برنامه‌ریزی و مدیریت رویدادهای بزرگ ورزشی به کار گرفته شوند. نمونه‌ای از این رویکرد، چارچوب «Quantism» متعلق به پلتفرم EventConnect است که برای گزارش‌دهی درباره تأثیر اقتصادی رویدادهای ورزشی طراحی شده است.

جهت‌گیری جهانی در این حوزه، تنها به توسعه ابزارهای فناورانه محدود نمی‌شود؛ کشورها در پی آن‌اند که فناوری را به بخشی از راهبرد کلان گردشگری خود تبدیل کنند. عربستان سعودی در سال ۲۰۲۶ «چشم‌انداز هوش مصنوعی گردشگری» را با هدف ارتقای تجربه گردشگران، افزایش بهره‌وری عملیاتی و تقویت جایگاه خود در نوآوری گردشگری راه‌اندازی کرد و برای توسعه راهکارهای هوش مصنوعی و مقصدهای هوشمند با شرکت Accenture همکاری داشته است. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد که رقابت آینده گردشگری، هم‌زمان رقابتی بر سر کیفیت تجربه، زیرساخت دیجیتال و توان بهره‌گیری از داده‌ها خواهد بود.

در ایران نیز پژوهش‌های دانشگاهی، ابعاد گوناگون پیوند هوش مصنوعی و گردشگری ورزشی را بررسی کرده‌اند. یکی از مدل‌های پیشنهادی، توسعه این حوزه را بر سه پایه استوار می‌داند: کارکردهای تحلیلی، مانند افزایش دقت و کارایی؛ مزیت‌های عملیاتی هوش مصنوعی، همچون تسریع و تسهیل فرایندها؛ و خدمات جانبی فناورانه که می‌توانند ارزش افزوده ایجاد کنند. بر این اساس، موفقیت در به‌کارگیری هوش مصنوعی زمانی محتمل‌تر است که این فناوری نه به‌صورت افزوده‌ای تزئینی، بلکه در خدمت تحلیل بهتر، تصمیم‌گیری دقیق‌تر و بهبود واقعی تجربه گردشگر قرار گیرد.

پژوهش‌های داخلی، هم‌زمان به موانع و فرصت‌ها نیز پرداخته‌اند. نبود چارچوب نهادی یکپارچه، کمبود بودجه پایدار، ضعف زیرساخت اینترنت و پراکندگی داده‌ها از جمله موانعی‌اند که می‌توانند مسیر هوشمندسازی را کند کنند. در مقابل، کاهش هزینه‌ها، افزایش درآمد، اشتغال‌آفرینی، حفظ فرهنگ بومی و کاهش آلودگی از پیامدهای بالقوه این تحول به شمار می‌روند.

این دو سوی ماجرا یادآور نکته‌ای اساسی است: فناوری به‌تنهایی توسعه نمی‌آفریند؛ نتیجه آن به چگونگی طراحی، اجرا و پیوندش با نیازهای واقعی مقصد و جامعه محلی بستگی دارد.

در گردشگری ورزشیِ سلامت‌محور، این ملاحظه اهمیتی دوچندان دارد. پژوهش‌های داخلی بر شخصی‌سازی پیشرفته تجربه، حکمرانی اخلاقی و فرهنگی هوش مصنوعی، شفافیت و اعتماد کاربر تأکید کرده‌اند. پذیرش فناوری، صرفاً با فراهم‌کردن ابزارهای جدید به دست نمی‌آید؛ گردشگر باید بداند داده‌هایش چگونه استفاده می‌شوند و سامانه‌ها تا چه اندازه منصفانه، قابل‌فهم و متناسب با زمینه فرهنگی عمل می‌کنند. بنابراین، اعتماد و هوش فرهنگی باید از آغاز در طراحی خدمات هوشمند لحاظ شوند، نه آنکه پس از بروز مشکل به دغدغه‌ای ثانویه تبدیل شوند.

رسانه‌های ورزشی نیز می‌توانند در این میان نقشی مؤثر ایفا کنند. پژوهش‌های انجام‌شده در ایران، کاربرد هوش مصنوعی در تولید محتوای هوشمند، رسانه‌های اجتماعی و تحلیل داده‌های ورزشی و گردشگری را از مسیرهای ترویج گردشگری ورزشی پایدار دانسته‌اند. پیوند میان رسانه، داده و مقصد می‌تواند شناخت گردشگران از ظرفیت‌های مناطق را افزایش دهد و تجربه سفر را بهبود بخشد؛ مشروط بر آنکه روایت‌گری فناورانه به معرفی مسئولانه مقصد و پشتیبانی از پایداری آن بینجامد.

ظرفیت ایران در این عرصه تنها در مطالعات دانشگاهی خلاصه نمی‌شود. در مسابقات بین‌المللی هوش مصنوعی امارات، DIS ۲۰۲۳، تیمی از دانشجویان و محققان ایرانی با طرح «گردشگری ورزشی هوشمند به کمک پرندگان بازاریاب» در بخش بازاریابی و تبلیغات مدال طلا کسب کرد. این طرح با تلفیق حوزه‌های هوافضا، گردشگری و هوش مصنوعی، برای معرفی مقصدهای گردشگری ورزشی و مدیریت رویدادها طراحی شده بود. ایده آن در برابر محدودیت‌هایی شکل گرفته است که می‌توانند دسترسی به مقصدهای گردشگری ورزشی را دشوار کنند؛ از جمله موانع اقتصادی، سیاسی، جسمانی و بهداشتی. این موفقیت، نشانه‌ای از توان علمی و خلاقیت نیروهای ایرانی است؛ اما برای تبدیل چنین دستاوردهایی به راه‌حل‌های پایدار و قابل‌اجرا، حمایت نهادی و پیوند مؤثر میان پژوهش، فناوری و صنعت ضروری است.

هوش مصنوعی می‌تواند مسیر توسعه گردشگری ورزشی ایران را هموارتر کند؛ از معرفی دقیق‌تر مقصدها و طراحی سفرهای متناسب با نیاز هر گردشگر گرفته تا افزایش ایمنی، بهبود خدمات و مدیریت کارآمدتر رویدادها. با این حال، بهره‌برداری از این ظرفیت به رفع موانع ساختاری و زیرساختی وابسته است. تدوین سند ملی گردشگری هوشمند، تأمین بودجه پایدار، ارتقای زیرساخت‌های ارتباطی، توسعه مدل‌های بومی و تقویت همکاری میان نهادهای مسئول، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی، گام‌هایی ضروری در این مسیرند.

ایران از میراث طبیعی و فرهنگی غنی و نیروهای متخصص و خلاق برخوردار است؛ ترکیبی که می‌تواند پشتوانه‌ای برای جایگاه‌یابی در گردشگری ورزشی و ماجراجویانه منطقه باشد. اما مزیت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که این سرمایه‌ها با برنامه‌ریزی منسجم، فناوری قابل‌اعتماد و تجربه‌ای باکیفیت برای گردشگر همراه شوند. هوش مصنوعی نه راه‌حل خودکار همه مسائل، بلکه ابزاری توانمند برای دیدن دقیق‌تر فرصت‌ها و پاسخ‌دادن هوشمندانه‌تر به نیازهاست. بهره‌گیری درست از آن می‌تواند گردشگری ورزشی ایران را از مجموعه‌ای از ظرفیت‌های پراکنده، به بخشی هماهنگ‌تر، رقابت‌پذیرتر و پایدارتر در اقتصاد گردشگری کشور بدل کند.

انتهای پیام/