محمدجواد حق‌شناس، استاد دانشگاه، مشاور فرهنگی وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و عضو شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی این وزارتخانه، با تشریح ابعاد علمی، فرهنگی و راهبردی تاریخ شفاهی، اظهار کرد: تاریخ شفاهی یکی از روش‌های معتبر پژوهش تاریخی است که با بهره‌گیری از گفت‌وگوهای هدفمند و روشمند با شاهدان، کنشگران و نقش‌آفرینان رویدادها، به ثبت و بازخوانی تجربه‌های زیسته و روایت‌های کمتر شنیده‌شده می‌پردازد.
او افزود: تاریخ شفاهی را نباید با خاطره‌گویی ساده یا ثبت گفت‌وگوهای معمولی یکسان دانست. در این روش، پژوهشگر با شناخت پیشینه موضوع، طراحی پرسش‌های دقیق، بررسی اسناد و مقایسه روایت‌های گوناگون می‌کوشد بخش‌هایی از واقعیت تاریخی را آشکار سازد که چه‌بسا در اسناد رسمی بازتاب نیافته‌اند.
تاریخ شفاهی؛ تبدیل حافظه فردی به سرمایه‌ای جمعی
حق‌شناس با اشاره به نقش حافظه انسانی در بازشناسی تحولات تاریخی گفت: بخش مهمی از تاریخ هر جامعه در حافظه انسان‌هایی نهفته است که در شکل‌گیری رویدادها، تصمیم‌ها و تحولات آن نقش داشته‌اند. با گذشت زمان و از دست رفتن این نسل‌ها، بخشی از حافظه تاریخی نیز برای همیشه از دسترس خارج می‌شود.
مشاور فرهنگی وزیر میراث‌فرهنگی ادامه داد: از این منظر، تاریخ شفاهی تلاشی برای تبدیل حافظه فردی به سرمایه‌ای جمعی و ماندگار است، سرمایه‌ای که نه‌تنها به شناخت گذشته، بلکه به فهم بهتر اکنون و تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر درباره آینده کمک می‌کند.
او با تاکید بر جایگاه نهادی وزارت میراث‌فرهنگی در این زمینه تصریح کرد: این وزارتخانه از جایگاهی ممتاز برخوردار است، زیرا ماموریت اصلی آن با حافظه تاریخی، هویت فرهنگی و انتقال میراث نسل‌ها پیوند خورده است. بنابراین، ثبت تاریخ شفاهی در این وزارتخانه بخشی از مسئولیت فرهنگی و نهادی آن به شمار می‌رود.
تجربه پیشکسوتان؛ گنجینه‌ای برای حفاظت از میراث و توسعه گردشگری
عضو شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی با تشریح کارکردهای این طرح در حوزه‌های سه‌گانه ماموریتی وزارتخانه گفت: در حوزه میراث‌فرهنگی، تجربه‌های باستان‌شناسان، مرمتگران، موزه‌داران، پژوهشگران و مدیرانی که دهه‌ها برای شناسایی، حفاظت و معرفی آثار تاریخی ایران تلاش کرده‌اند، گنجینه‌ای ارزشمند است. بسیاری از تصمیم‌های مهم درباره کاوش‌های باستان‌شناسی، مرمت بناها، حفاظت از بافت‌های تاریخی و ثبت آثار ملی و جهانی، پیشینه‌هایی دارند که شناخت آن‌ها بدون مراجعه به حافظه نقش‌آفرینان دشوار خواهد بود.
حق‌شناس افزود: در حوزه گردشگری، تاریخ شفاهی می‌تواند روند شکل‌گیری و تحول صنعت گردشگری ایران، تجربه‌های هتلداری، فعالیت دفاتر خدمات مسافرتی، راهنمایان گردشگری، تشکل‌های حرفه‌ای و مناسبات بخش‌خصوصی و دولت را روشن کند. شناخت کامیابی‌ها و ناکامی‌های گذشته نیز برای سیاست‌گذاری امروز این صنعت بسیار سودمند است.
او با اشاره به اهمیت تاریخ شفاهی در حوزه صنایع‌دستی اظهار کرد: اهمیت این روش در این حوزه دوچندان است، زیرا بخش بزرگی از دانش استادکاران و هنرمندان، دانشی تجربی است که از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته است. ثبت روایت‌های آنان می‌تواند به شناخت شیوه‌های تولید، تحولات بازار، نقش زنان هنرمند، تغییر سبک زندگی و چالش‌های انتقال مهارت کمک کند.
مشاور وزیر میراث‌فرهنگی همچنین بر ضرورت ثبت تاریخ شفاهی حکمرانی و مدیریت نهادی تاکید کرد و گفت: شناخت چگونگی شکل‌گیری سازمان‌ها، تحولات ساختاری، تصمیم‌های کلان و تجربه‌های مدیریتی برای اصلاح سیاست‌ها و جلوگیری از تکرار خطاها ضروری است.
ثبت بیش از ۱۲۱ ساعت گفت‌وگو با ۳۳ چهره گردشگری
حق‌شناس با اشاره به اقدامات انجام‌شده در چارچوب طرح تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی گفت: خوشبختانه با نگاه مثبت و حمایت وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، گام‌های ارزشمندی در این زمینه برداشته شده است. شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارتخانه با حضور جمعی از شخصیت‌های صاحب‌دانش، باتجربه و معتبر تشکیل شده و ریاست آن بر عهده دکتر غلامرضا ظریفیان است.
او افزود: فعالیت‌های این مجموعه در چهار حوزه میراث‌فرهنگی، گردشگری، صنایع‌دستی و حکمرانی دنبال می‌شود و من نیز به‌عنوان عضو شورا، مسئولیت نظارت بر بخش گردشگری را بر عهده دارم.
عضو شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی ادامه داد: در بخش گردشگری تاکنون با ۳۳ نفر از شخصیت‌ها و صاحب‌نظران این حوزه، بیش از ۱۲۱ ساعت گفت‌وگو انجام و ضبط شده است. حاصل پیاده‌سازی این مصاحبه‌ها به بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ صفحه متن رسیده و حجم قابل‌توجهی از فیلم، صدا و تصاویر خام نیز گردآوری شده است.
او با اشاره به اقدامات صورت‌گرفته در سایر بخش‌ها بیان کرد: در دیگر حوزه‌ها نیز با رویکردی مشابه، از دانش و تجربه شخصیت‌های معتبر و آگاه بهره گرفته شده است. این دستاوردها نشان می‌دهد که طرح از مرحله ایده‌پردازی عبور کرده و وارد عرصه اجرا شده است؛ بااین‌حال، برای دستیابی به نتایج پایدار، مسیر مهمی پیش رو داریم.
چهار اولویت راهبردی برای آینده تاریخ شفاهی وزارتخانه
حق‌شناس درباره الزامات پیشبرد این طرح اظهار کرد: تکمیل شناسایی شخصیت‌های اثرگذار در سراسر کشور، به‌ویژه پیشکسوتانی که ثبت تجربه‌های آنان فوریت دارد، تدوین استانداردهای علمی یکسان برای مصاحبه، مستندسازی و ارزیابی روایت‌ها، ایجاد گنجینه دیجیتال و آرشیو ملی تاریخ شفاهی وزارتخانه و فراهم‌کردن زمینه انتشار دستاوردها در قالب کتاب، مستند و دیگر محصولات فرهنگی و پژوهشی، از اولویت‌های اصلی این مسیر است.
او با تاکید بر ضرورت فراگیر بودن دامنه روایت‌ها افزود: تاریخ شفاهی نباید به روایت مدیران ارشد محدود شود. کارشناسان، کارکنان باسابقه، فعالان بخش‌خصوصی، استادکاران و جوامع محلی نیز باید در این مجموعه سهم داشته باشند.
مشاور فرهنگی وزیر میراث‌فرهنگی خاطرنشان کرد: تاریخ شفاهی معتبر باید در کنار موفقیت‌ها، دشواری‌ها، اختلاف‌نظرها، تصمیم‌های نادرست و فرصت‌های ازدست‌رفته را نیز ثبت کند. هدف، شناخت صادقانه گذشته برای ساختن آینده‌ای بهتر است.
آموزش علمی؛ شرط اعتبار و ماندگاری روایت‌های تاریخی
حق‌شناس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به برگزاری نخستین کارگاه آموزشی و عملی تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی در روزهای ۳۰ مهر و اول آبان، آموزش را یکی از بنیادی‌ترین پیش‌نیازهای موفقیت این طرح دانست و گفت: تاریخ شفاهی فعالیتی تخصصی و میان‌رشته‌ای است و صرف برخورداری از تجهیزات ضبط صدا و تصویر یا توانایی گفت‌وگو برای انجام آن کفایت نمی‌کند.
او افزود: مصاحبه‌گر باید با مبانی پژوهش تاریخی، فنون مصاحبه عمیق، شناخت اسناد، اصول اخلاق حرفه‌ای، حقوق راویان و شیوه‌های مستندسازی و ارزیابی روایت‌ها آشنا باشد. رعایت این الزامات است که به اعتبار علمی مصاحبه‌ها و ارزش پژوهشی داده‌های گردآوری‌شده کمک می‌کند.
عضو شورای سیاست‌گذاری تاریخ شفاهی وزارت میراث‌فرهنگی، برگزاری این کارگاه را اقدامی ارزشمند و آینده‌نگرانه توصیف کرد و گفت: ویژگی مهم این برنامه، حضور سه کارشناس از هر استان کشور است، اقدامی که زمینه شکل‌گیری شبکه‌ای ملی از نیروهای آموزش‌دیده و آشنا با روش‌های علمی تاریخ شفاهی را فراهم می‌کند.
او ادامه داد: تاریخ شفاهی نباید به تهران و مدیران ستادی محدود بماند. هر استان ایران گنجینه‌ای از تجربه‌های تاریخی، فرهنگی، مدیریتی و مهارت‌های بومی دارد که بخش مهمی از آن هنوز ثبت نشده است.
حق‌شناس با تاکید بر ضرورت تداوم این فرایند تصریح کرد: امیدواریم کارشناسان پس از گذراندن دوره‌های آموزشی، با پشتیبانی علمی و اجرایی دبیرخانه تاریخ شفاهی، شناسایی شخصیت‌های اثرگذار و ثبت روایت‌های آنان را در استان‌های خود آغاز کنند. استمرار آموزش، تبادل تجربه میان استان‌ها و ارزیابی علمی مصاحبه‌ها نیز می‌تواند به ارتقای کیفیت این فعالیت‌ها کمک کند.
از ثبت گذشته تا بازتولید دانش برای آینده
مشاور وزیر میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی در جمع‌بندی سخنان خود یادآور شد: هدف نهایی آن است که نهال تاریخ شفاهی که امروز با حمایت وزیر میراث‌فرهنگی و تلاش شورای سیاست‌گذاری کاشته شده است، در سراسر ایران به بار بنشیند و حاصل آن، شکل‌گیری گنجینه‌ای ملی از حافظه زنده میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی کشور باشد.
او خاطرنشان کرد: ما می‌خواهیم تجربه‌های انباشته نسل‌های پیشین را به دانشی ماندگار و سرمایه‌ای برای حکمرانی بهتر، حفاظت مؤثرتر از میراث‌فرهنگی و توسعه پایدار گردشگری و صنایع‌دستی ایران تبدیل کنیم.
انتهای پیام/
نظر شما