به گزارش خبرنگار میراث‌آریا، محمد فرجامی گفت: کاوش‌های آموزشی گروه باستان‌شناسی دانشگاه بیرجند در سال‌های گذشته عمدتاً در دو محوطه قلعه کَهنِک و تپه گبری مود، واقع در شهرستان سربیشه انجام می‌شد. با این‌حال، از سال جاری، با هدف بررسی لایه‌نگاری باستان‌شناختی، شناخت توالی استقرار و بازشناسی روند شکل‌گیری و تحول بافت کهن شهر بیرجند، محدوده تاریخی این شهر نیز در برنامه کاوش‌های آموزشی قرار گرفته است.

سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند با بیان اینکه در این چارچوب، ارگ بهارستان، به‌عنوان نخستین محدوده مورد بررسی انتخاب شده است، افزود: این بنا در بخش شرقی بافت کهن بیرجند و در مجاورت مدرسه تاریخی شوکتیه، در محله سرده واقع شده است؛ ازاین‌رو، با نام قلعه سرده نیز شناخته می‌شود. این اثر بر اساس اطلاعات مکانی، در مختصات UTM به طول شرقی ۷۰۷۱۶۳ و عرض شمالی ۳۶۳۹۹۰۷ و در ارتفاع متوسط ۱۴۵۳ متر از سطح دریا قرار دارد.

این باستان شناس اظهار کرد: محله سرده یکی از سه محله قدیمی بیرجند و از گسترده‌ترین آن‌ها بود. بر اساس روایت تاریخی، نام این محله می‌تواند بازتاب‌دهنده دوره‌ای باشد که بیرجند هنوز در حد یک ده یا قصبه شکل گرفته بود. محدوده این محله از شرقی‌ترین بخش شهر تا محله میاندِه امتداد داشت و چندین محله کوچک‌تر را در بر می‌گرفت (رضایی، ۱۳۸۱: ۸۲) که همان­طور که بیان شده ارگ بهارستان هم در این محله قرار دارد. در جنوب ارگ، باغ زرشکی قرار داشت و به همین مناسبت، این بنا با نام ارگ باغ زرشکی نیز شناخته می‌شد. در بخش جنوبی این باغ، کِشمان محله سرده قرار گرفته بود.

او گفت: امروزه، بخش قابل‌توجهی از اراضی کشاورزی تاریخی این محدوده در پی گسترش شبکه معابر شهری و توسعه ساخت‌وساز از میان رفته یا به کاربری‌های جدید اختصاص یافته است. به طور کل ارگ بهارستان مجموعه‌ای معماری متشکل از بخش‌هایی با ویژگی‌های ساختمانی متعلق به دوره‌های مختلف تاریخی، از صفوی تا قاجار، است. دسترسی به این بنا از طریق خیابان منتظری، خیابان منتظری ۳، امکان‌پذیر است. در حال حاضر، مالکیت این مجموعه در اختیار شرکت سهامی آب منطقه‌ای خراسان جنوبی قرار دارد.

فرجامی تصریح کرد: در فصل جاری کاوش، به‌منظور بررسی لایه‌های فرهنگی و شناسایی شواهد معماری مدفون در محوطه ارگ بهارستان، ترانشه‌ای به ابعاد ۵ × ۵ متر در فضای حیاط مجموعه ایجاد شد. کاوش باستان‌شناسیی در این ترانشه به شناسایی بقایای دیوارهایی با مصالح خشت و ملات گل انجامیده است. خشت‌های به‌کاررفته در این بقایای معماری دارای ابعاد تقریبی ۶ × ۲۸ × ۲۸ و ۶ × ۱۳ × ۲۸ سانتی‌متر هستند. نتایج اولیه کاوش، وجود دست‌کم یک فاز معماری را در محدوده بررسی‌شده نشان می‌دهد. مهم‌ترین یافته معماری این فصل، شناسایی بقایای دیواری خشتی با پهنای تقریبی ۳۰/۱ متر و طول نمایان نزدیک به ۴۰/۶ متر است.

سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند خاطرنشان کرد: ابعاد قابل‌توجه این دیوار می‌تواند بیانگر تعلق آن به سازه‌ای با مقیاس نسبتاً بزرگ باشد؛ بااین‌حال، تعیین کارکرد دقیق سازه و بازسازی نقشه معماری آن، مستلزم گسترش محدوده کاوش و شناسایی ارتباط این دیوار با سایر عناصر معماری است. بررسی ساختار زیرین دیوار نشان می‌دهد که این سازه، در بخش آشکارشده، ظاهراً فاقد پی‌سازی بوده و بر بستری متشکل از لایه‌ای از شن نرم و شن درشت، به ضخامت تقریبی ۲۰ سانتی‌متر، قرار گرفته است. این بستر بر سطحی سخت و نسبتاً نفوذناپذیر ایجاد شده است.

این باستان‌شناس با اشاره به اینکه شناخت دقیق‌تر شیوه آماده‌سازی بستر، نحوه انتقال بار و ویژگی‌های فنی ساخت دیوار، به بررسی بیشتر مقاطع و لایه‌های زیرین آن نیاز دارد گفت: جهت‌گیری و ساختار کلی بقایای معماری شناسایی‌شده، بر اساس بخش آشکارشده، به سمت جنوب‌شرق و در راستای تقریبی قبله است. با توجه به محدودبودن سطح کاوش و آشکارنشدن کامل نقشه سازه، در حال حاضر نمی‌توان درباره کاربری دقیق آن اظهارنظر قطعی کرد. بااین‌حال، مجموعه شواهد معماری و یافته‌های باستان‌شناختی به‌دست‌آمده، احتمال تعلق این بقایا به اواخر دوره تیموری و اوایل صفوی را مطرح می‌کند؛ فرضیه‌ای که بررسی و ارزیابی نهایی آن به تحلیل دقیق‌تر یافته‌ها، روابط لایه‌نگاری و مقایسه با نمونه‌های هم‌دوره نیاز دارد.

او افزود: بخش عمده یافته‌های فرهنگی به‌دست‌آمده از فصل نخست کاوش در محدوده ارگ بهارستان را قطعات سفالین تشکیل می‌دهند که بر اساس ارزیابی اولیه، از سده هشتم هجری قمری تا دوره قاجار، تعلق دارند. در میان سفالینه‌های شناسایی‌شده، قطعاتی از ظروف کاسه‌ای دارای پوشش لعابی آبی و تزئینات نقاشی‌شده با رنگ مشکی (قلم مشکی)، سفالینه‌های آبی‌وسفید و نیز برخی قطعات مرتبط با فرایند تولید سفال مشاهده شده است. افزون بر این، بقایای جوش کوره و قطعات استخوان حیوانی نیز از دیگر یافته‌های این فصل به شمار می‌روند.

فرجامی گفت: وجود قطعات مرتبط با فرایند تولید سفال، از جمله جوش کوره، از نظر بررسی فعالیت‌های مرتبط با تولید یا پخت سفال در محدوده مورد مطالعه اهمیت دارد؛ بااین‌حال، تعیین ماهیت و مقیاس این فعالیت‌ها مستلزم بررسی دقیق‌تر ویژگی‌های فنی قطعات، پراکندگی مکانی یافته‌ها و ارتباط آن‌ها با شواهد معماری است. همچنین، تحلیل گونه‌شناختی، فن‌شناختی و تزئینی سفالینه‌ها، همراه با بررسی تطبیقی نمونه‌های مشابه، می‌تواند در تدقیق گاه‌نگاری لایه‌های فرهنگی و شناخت ارتباطات فرهنگی و اقتصادی بیرجند در دوره‌های متأخر اسلامی نقش مؤثری داشته باشد.

سرپرست هیئت باستان‌شناسی بافت کهن شهر بیرجند گفت: کاوش آموزشی ارگ بهارستان، افزون بر اهداف پژوهشی، فرصتی برای آموزش عملی دانشجویان باستان‌شناسی در زمینه روش‌های کاوش لایه‌نگارانه، ثبت و مستندسازی داده‌های باستان‌شناختی و تحلیل یافته‌های معماری و فرهنگی فراهم می‌آورد. نتایج حاصل از این برنامه می‌تواند در شناخت پیشینه تاریخی و تحولات فضایی بافت کهن بیرجند و تدوین برنامه‌های علمی حفاظت و معرفی این مجموعه تاریخی مؤثر باشد. شایان ذکر است ارگ بهارستان در تاریخ ۱۵ اسفند ۱۳۷۹ با شماره ثبت ۳۶۸۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

انتهای پیام/