احیای کمانچه؛ بازگشت یک میراث موسیقایی از حاشیه به متن جامعه

معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با اشاره به فراز و فرودهای تاریخی عناصر میراث فرهنگی، احیای ساز کمانچه را نمونه‌ای از بازگشت یک عنصر فرهنگی به متن زندگی اجتماعی دانست و تأکید کرد که فراموشی و حذف تدریجی میراث از حافظه جمعی، یکی از مهم‌ترین مخاطرات در این حوزه است.

علیرضا قلی‌نژاد پیربازاری با بیان اینکه برخی جلوه‌های میراث فرهنگی در طول زمان دستخوش تغییر و تحول شده و گاهی از متن زندگی جامعه به حاشیه رانده شده‌اند، به خبرنگار میراث‌آریا گفت: برخی از این عناصر به تاریخ پیوسته و فراموش شده‌اند، اما برخی دیگر توانسته‌اند دوباره احیا شوند، به زندگی اجتماعی بازگردند و بار دیگر در تعامل با جامعه قرار گیرند. این عناصر گاهی تغییراتی را نیز تجربه کرده‌اند، اما در عین حال اصالت خود را حفظ کرده‌اند.

معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با اشاره به اینکه چنین روندی را می‌توان در عرصه‌های مختلف میراث فرهنگی مشاهده کرد، حوزه موسیقی و به‌ویژه سازهای ایرانی را یکی از نمونه‌های قابل توجه دانست و افزود: کمانچه از جمله سازهایی است که در دوره‌ای از تاریخ معاصر ایران، با ورود جریان‌های شبه‌تجدد به کشور، در موسیقی رسمی با افول جایگاه مواجه شد.

به گفته وی، اگرچه کمانچه‌نوازی و کمانچه‌سازی در لایه‌های مردمی جامعه، به‌ویژه در موسیقی مقامی و محلی مناطق مختلف کشور، همچنان استمرار داشت و نوازندگان و سازندگان این ساز به فعالیت خود ادامه می‌دادند، اما در نظام رسمی موسیقی، با ورود ویولن به ایران، این ساز جایگاه برجسته‌تری پیدا کرد و کمانچه به حاشیه رانده شد.

قلی‌نژاد پیربازاری در توضیح این تغییر جایگاه به نمونه ابوالحسن صبا اشاره کرد که برای فراگیری ویولون نزد اسماعیل‌زاده، از نوازندگان توانمند کمانچه، رفت.

به گفته وی، این موضوع نشان‌دهنده شرایطی بود که در آن حتی برای یادگیری و فعالیت در حوزه ویولون نیز از ظرفیت و مهارت استادان کمانچه استفاده می‌شد، در حالی که خود ساز کمانچه در موسیقی رسمی کمتر مورد توجه قرار داشت.

معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری با اشاره به پیشینه تاریخی این ساز اظهار کرد: در اسناد تاریخی ایران، دست‌کم از دوره صفویه و حتی پیش از آن، به نام کمانچه اشاره شده است؛ هرچند صرف مشاهده نام این ساز در اسناد تاریخی، لزوماً به معنای تطابق کامل آن با شکل امروزی کمانچه نیست. با این حال، این شواهد نشان‌دهنده جایگاه تاریخی این ساز در فرهنگ موسیقایی ایران است.

وی در ادامه، روند احیای کمانچه را نمونه‌ای از بازگشت یک عنصر میراث فرهنگی از حاشیه به متن جامعه دانست و به نقش کارگاه سازسازی وزارت فرهنگ و هنر در این زمینه اشاره کرد.

قلی‌نژاد پیربازاری با اشاره به فعالیت امیرعطایی از سال ۱۳۵۱ در این مجموعه، تلاش‌های او در زمینه ساخت کمانچه را از جمله اقدامات مؤثر در شکل‌گیری جریان احیای این ساز عنوان کرد؛ جریانی که به‌تدریج با فعالیت سازندگان و شاگردان آن‌ها ادامه یافت و زمینه گسترش دوباره کمانچه‌سازی و کمانچه‌نوازی را فراهم کرد.

معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری خاطرنشان کرد: امروز تعداد قابل توجهی از افراد در کشور به‌صورت تخصصی در زمینه ساخت و نوازندگی کمانچه فعالیت می‌کنند و این ساز بار دیگر توانسته است جایگاه خود را در عرصه موسیقی ایران بازیابد.

قلی‌نژاد پیربازاری با تأکید بر اینکه اهمیت این اتفاق صرفاً به حفظ یک ساز تاریخی یا اجرای قطعات موسیقی ایرانی محدود نمی‌شود، افزود: کمانچه بخشی از خاطره تاریخی و حافظه فرهنگی جامعه ماست. زمانی که یک عنصر از میراث فرهنگی به حاشیه رانده می‌شود و در معرض فراموشی قرار می‌گیرد، در واقع بخشی از حافظه تاریخی جامعه نیز در معرض حذف قرار می‌گیرد؛ اما بازگشت دوباره آن به زندگی مردم، به معنای احیای بخشی از این حافظه است.

وی ادامه داد: کاربردی شدن میراث فرهنگی و بازگشت آن به جریان زندگی اجتماعی، یکی از مهم‌ترین وجوه احیای میراث است. در واقع، زمانی که یک ساز دوباره ساخته می‌شود، آموزش داده می‌شود، به کار گرفته می‌شود و در زندگی فرهنگی مردم حضور پیدا می‌کند، دیگر صرفاً با یک شیء تاریخی مواجه نیستیم، بلکه با بخشی از میراث زنده جامعه روبه‌رو هستیم.

معاون فناوری و کاربردی‌سازی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی و گردشگری  در پایان، احیای کمانچه را نمونه‌ای قابل تأمل از ظرفیت جامعه برای بازگرداندن عناصر به حاشیه رانده‌شده میراث فرهنگی دانست و تأکید کرد: مهم‌ترین مسئله در این زمینه، جلوگیری از به محاق رفتن و حذف یک صورت از میراث فرهنگی از حافظه جمعی است؛ چراکه میراث زمانی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد که علاوه بر حفظ اصالت، همچنان در ارتباط با جامعه باشد و در زندگی نسل‌های مختلف جریان پیدا کند.

انتهای پیام/

کد خبر 1405083002455
دبیر مرضیه امیری

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha