مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس سمنها و نخبگان میراثآریا، در یادداشتی نوشت: در نوشتاری از آتوسا مومنی، رئیس مرکز میراث ناملموس به درستی خواندم که در نهاد خانواده، میراث، از «مفهوم» به «کنش» تبدیل میشود، چون از نگاه او «در روزگار بحران، خانواده نهتنها مأمن عاطفی، بلکه کانون فعال انتقال بیننسلی است. هر مادر که آیینی را به فرزند میآموزد، هر پدر که مهارتی را منتقل میکند، و هر سالمندی که روایتی را بازمیگوید، در حقیقت در حال پاسداری از یک جهان فرهنگی است و این همان نقطهای است که میراث، از مفهوم به کنش تبدیل میشود.»
اینجانب به عنوان یک روزنامهنگار و فعال میراثفرهنگی به ذهنم رسید برای بهره بردن خانواده بهعنوان هستهٔ انتقال بیننسلی از میراث ناملموس یک پروپوزال برای عملی کردن این ایده دفتر میراث ناملموس ارائه بدهم.
پس در تایید آن نوشتار باید یادآور شد که در روزگار بحرانها—اعم از جنگ، مخاطرات طبیعی و چالشهای جهانی—بیش از هر زمان دیگری بنیانهای مادی زیست انسان را در معرض آسیب قرار دادهاند، آنچه بهمثابه عنصری پایدار و بازآفریننده تداوم مییابد، میراثفرهنگی ناملموس است؛ میراثی زنده که در بطن زندگی روزمره، در دانشها، مهارتها، آیینها و حافظهٔ جمعی جوامع جریان دارد.
برخلاف میراث ملموس که ممکن است در مواجهه با بحرانها آسیب ببیند یا از میان برود، میراث ناملموس، بهعنوان خرد زنده و بازتولیدپذیر تمدنی، این قابلیت را دارد که نهتنها هویت فرهنگی را حفظ کند، بلکه بستر بازسازی و بازیابی آن را نیز فراهم آورد.
تجربه بحرانهای جهانی، از جمله همهگیری COVID-19، نشان داده است که جوامع انسانی در مواجهه با شرایط دشوار، بیش از پیش به سرمایههای فرهنگی ناملموس خود—از مهارتهای سنتی و صنایع دستی گرفته تا دانشهای بومی سلامت و آیینهای جمعی—اتکا میکنند.
در این چارچوب، کنوانسیون ۲۰۰۳ UNESCO، «پاسداری» از میراث فرهنگی ناملموس را شامل مجموعهای از اقدامات از جمله شناسایی، مستندسازی، پژوهش، حفاظت، ترویج، تقویت و انتقال، بهویژه از طریق آموزش رسمی و غیررسمی تعریف میکند.
کشور ایران، با دارا بودن هزاران عنصر ثبتشده در فهرست ملی میراثفرهنگی ناملموس و جایگاهی ممتاز در فهرستهای جهانی، واجد ظرفیت کمنظیری است که میتواند در شرایط بحران، بهعنوان منبعی راهبردی برای تابآوری فرهنگی و اجتماعی فعال شود.
۱. چارچوب مفهومی
این ابتکار بر سه اصل بنیادین استوار است:
۱_۱میراث زنده بهمثابه موتور تابآوری
میراثفرهنگی ناملموس، پدیدهای ایستا نیست، بلکه بهطور مستمر توسط جوامع بازآفرینی میشود. در شرایط بحران، این میراث بهعنوان ابزار سازگاری، حفظ هویت و بازسازی اجتماعی ایفای نقش میکند.
۱_۲خانواده بهعنوان هستهٔ انتقال بیننسلی
خانواده، نخستین و پایدارترین بستر انتقال میراث است. بسیاری از جلوههای میراث ناملموس—از لالاییها و روایتهای شفاهی تا مهارتهای عملی—در درون خانوادهها شکل گرفته و منتقل میشوند. از اینرو، خانوادهها کنشگران اصلی پاسداری از میراث زنده محسوب میشوند.
۱_۳. رویکرد شبکهای و مشارکتمحور
پاسداری مؤثر از میراث ناملموس در جهان معاصر، نیازمند ایجاد شبکههایی است که بتوانند ارتباط میان جوامع محلی را تسهیل کرده، تبادل دانش را ممکن سازند و ظرفیتهای پراکنده را در یک ساختار همافزا گردآورند.
۲. هدف
ایجاد یک شبکه ملی، مشارکتمحور و مبتنی بر بسترهای دیجیتال با هدف فعالسازی خانوادهها در شناسایی، مستندسازی، ترویج و انتقال میراثفرهنگی ناملموس، بهمنظور تقویت تابآوری فرهنگی، انسجام اجتماعی و تداوم بیننسلی در شرایط بحران.
۳. مؤلفههای اصلی طرح
*. مشارکت مبتنی بر خانواده (الگوی خانوادهمحور)
در این طرح، هر خانواده بهعنوان یک «کانون میراث» تعریف میشود که:
یک عنصر از میراث زنده خود را شناسایی میکند، آن را مستندسازی و معرفی مینماید، و شیوه انتقال آن به نسلهای بعد را تبیین میکند.
۴. خوشههای موضوعی
بهمنظور ایجاد انسجام و تسهیل تبادل تجربه، مشارکتها در قالب حوزههای زیر سازماندهی میشوند:
*صنایع دستی و مهارتهای سنتی
موسیقی و هنرهای اجرایی
*طب سنتی و دانشهای مرتبط با گیاهان دارویی
*دانشهای بومی کشاورزی و تعامل با طبیعت
*آیینها، سنتها و میراث شفاهی
۵. پلتفرم دیجیتال و شبکه دانش
یک بستر دیجیتال طراحی خواهد شد که: امکان بارگذاری و اشتراکگذاری محتوا را فراهم کند، بهعنوان مخزن زنده دانشهای بومی عمل نماید و زمینه تعامل، یادگیری متقابل و همافزایی میان جوامع را ایجاد کند.
۶. نتایج مورد انتظار
*تقویت سازوکارهای انتقال بیننسلی میراث
*افزایش مشارکت جوامع محلی و خانوادهها در پاسداری.
*ارتقای آگاهی عمومی و دیدهشدن میراث زنده.
*ایجاد یک الگوی قابل تکرار در سطح منطقهای و جهانی.
*تقویت تابآوری فرهنگی در مواجهه با بحرانها.
۷. نوآوری و ارزش افزوده
این طرح دارای ویژگیهای نوآورانه زیر است:
*تأکید بر الگوی خانوادهمحور در پاسداری از میراث.
*ترکیب دانش سنتی با بسترهای دیجیتال معاصر.
*ایجاد یک مدل مشارکتی که قابلیت توسعه در سایر کشورها را دارد.
۸. همسویی با چارچوبهای بینالمللی
این ابتکار در راستای: توجه به کنوانسیون ۲۰۰۳ پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، اهداف توسعه پایدار مرتبط با فرهنگ
و رویکردهای نوین تابآوری فرهنگی در شرایط بحران تعریف و اجرا میشود.
۹. جمعبندی
در جهانی که بحرانها، پیوسته لایههای مادی حیات را تهدید میکنند، پاسداری از میراثفرهنگی ناملموس، بهمثابه پاسداری از امکان تداوم زندگی فرهنگی است.
این طرح، با قرار دادن خانوادهها در مرکز این فرآیند، تلاش دارد پاسداری را از یک مفهوم سیاستی، به یک کنش زنده، روزمره و جمعی بدل سازد. با فعالسازی میراث زنده، ما نهتنها گذشته را حفظ میکنیم، بلکه آینده را میسازیم و استمرار ایران را تضمین مینماییم.
انتهای پیام/
نظر شما