میراثآریا: آیین «علمبندان» یا «عقد علم» یکی از کهنترین آیینهای عاشورایی خراسان جنوبی است که در بیرجند و بسیاری از شهرها و روستاهای استان برگزار میشود. این مراسم در غروب آخرین روز ماه ذیالحجه، آغاز رسمی سوگواری حضرت سیدالشهدا(ع) به شمار میرود، هرچند در برخی روستاها به باور مردم، همزمان با ورود کاروان اهلبیت(ع) به کربلا، در روزهای پنجم، ششم یا هفتم محرم برگزار میشود.
در فرهنگ مردم این دیار، علم تنها وسیلهای برای عزاداری نیست؛ هر علم هویتی مستقل دارد و به نام حضرت امام حسین(ع)، حضرت ابوالفضل(ع) یا دیگر شهدای کربلا شناخته میشود. عزاداران علم را نماد آن شخصیتهای بزرگ میدانند و با نهایت احترام با آن رفتار میکنند؛ احترامی که ریشه در باورهای مذهبی و ارادت دیرینه مردم به فرهنگ عاشورا دارد.
هر علم معمولاً صاحب یا «بانی» و «علمچی» دارد و نگهداری آن اغلب به صورت موروثی، نسل به نسل، در یک خاندان ادامه پیدا میکند. این مسئولیت تنها نگهداری یک شیء نیست، بلکه پاسداری از بخشی از میراث فرهنگی و اعتقادی مردم منطقه است.
با اعلام زمان مراسم از طریق چاووشخوانی یا بلندگو، مردم در حسینیهها گرد هم میآیند. بزرگان محل، سادات و خادمان هیئت، پارچهها، شالها، دستمالهای نذری و توغ علم را با آدابی خاص بر پیکره علم میبندند. در تمام مدت مراسم، اسپند دود میشود، نوای چاووشی در فضا میپیچد و حاضران با ذکر صلوات، فضای مراسم را آکنده از معنویت میکنند.
یکی از جلوههای ماندگار این آیین، حضور پررنگ مردم در ادای نذر است. بسیاری از خانوادهها پارچه، شال یا روسری خود را به نیت برآورده شدن حاجت یا تبرک به علم میبندند. این پارچهها پس از پایان مراسم باز شده و صاحبانشان آنها را برای دوخت لباس کودکان، نگهداری در خانه یا استفاده در مناسبتهای مذهبی حفظ میکنند و برای آن قداست ویژهای قائل هستند.
در شهرستان بشرویه، زنان نقش محوری در آمادهسازی علم دارند. بانوان با دستان خود پارچههای علم را آماده میکنند و هر یک به نیت تبرک، کوکی بر آن میزنند. علم در طول ایام محرم هر روز با احترام به حسینیه حاج علیاشرف منتقل و دوباره به محل نگهداری بازگردانده میشود و پس از پایان مراسم، پارچهها تا محرم سال آینده با دقت نگهداری میشوند.
علمبندان تنها یک آیین مذهبی نیست؛ جلوهای از مشارکت اجتماعی، همدلی و انتقال سنتهای بومی از نسلی به نسل دیگر است. حضور همزمان کودکان، جوانان، سالمندان، بانوان و خادمان هیئتها، نشان میدهد که این میراث فرهنگی همچنان در متن زندگی مردم جریان دارد و هویت مذهبی و اجتماعی جامعه را تقویت میکند.
اهمیت این سنت دیرینه موجب شده است که آیین «علمبندان» با شماره ۶۲۷ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس کشور به ثبت برسد. این ثبت، تأکیدی بر ارزش فرهنگی آیینی است که طی سدههای متمادی، بدون گسست، در خراسان جنوبی حفظ شده و همچنان یکی از شاخصترین نمادهای استقبال مردم این استان از ماه محرم و فرهنگ عاشورا به شمار میرود.
علمبندان در خراسان جنوبی، روایت پیوند ایمان، فرهنگ و هویت مردمانی است که هر سال با گره زدن پارچههای نذر بر علم، عهد دیرینه خود با نهضت عاشورا را تازه میکنند؛ آیینی که نهتنها آغاز سوگواری محرم، بلکه آغاز روایت دوباره عشق، وفاداری و ایثار در سرزمین خاوران است.
انتهای پیام/
نظر شما