میراثآریا: ماه محرم در گلستان تنها موسم عزاداری نیست، بلکه عرصهای برای نمایش بخشی از میراث معنوی و فرهنگی مردمانی است که قرنها عشق و ارادت خود به اهلبیت (ع) را در قالب آیینهای بومی و سنتی حفظ کردهاند. هفت آیین عاشورایی این استان تاکنون در فهرست میراثفرهنگی ناملموس کشور به ثبت رسیدهاند؛ آیینهایی که علاوه بر جنبههای مذهبی، حامل ارزشهای اجتماعی، فرهنگی و هویتی جوامع محلی هستند.
نخستین این آیینها «طوقبندان» گرگان است که در سال ۱۳۹۰ به ثبت ملی رسید. این مراسم از چهارم تا دهم محرم در محلات تاریخی گرگان برگزار میشود. در این آیین، طوقها و علمهای عزاداری پس از شستوشو و تطهیر با گلاب، در میان نوحهخوانی و سینهزنی به تکایا و مراکز محلات منتقل میشوند. طوقبندان نمادی از احترام به علمداری حضرت ابوالفضل (ع) و یکی از شاخصترین آیینهای محرم در بافت تاریخی گرگان به شمار میرود.
دیگر آیین ثبتشده گرگان، «چهلمنبر» یا «پامنبری» است که در سال ۱۳۹۱ در فهرست آثار ملی قرار گرفت. این مراسم غروب تاسوعا در محلات قدیمی شهر برگزار میشود. عزاداران با پای برهنه و در سکوت، به پای منبرهایی که در خانهها و تکایای قدیمی برپا شدهاند میروند و با روشن کردن شمع، حاجات خود را از خداوند طلب میکنند. باورهای مردمی، نذرها و مشارکت گسترده خانوادهها، چهلمنبر را به یکی از ماندگارترین آیینهای مذهبی گرگان تبدیل کرده است.
«حسن حسین خوانی» از دیگر آیینهای ثبت ملی گلستان است که در سال ۱۳۹۷ به ثبت رسید و در شهرستانهای گالیکش، مینودشت و روستاهایی همچون فارسیان و القجر برگزار میشود. در این مراسم، عزاداران بهصورت حلقهای پیرامون علم گرد هم میآیند، کمر یکدیگر را میگیرند و با پاسخگویی هماهنگ به نوحهخوان، نامهای مقدس اهلبیت (ع) را زمزمه میکنند. این آیین نمادی از اتحاد، همبستگی و حمایت از آرمانهای حسینی است.
در شهرستان رامیان نیز آیین «سینهزنی کمر به کمر» که در سال ۱۳۹۴ ثبت ملی شد، هرساله در روز عاشورا برگزار میشود. عزاداران با گرفتن کمر یکدیگر حلقههای بزرگی تشکیل میدهند و درحالیکه نوحههایی به زبان فارسی و ترکی خوانده میشود، به عزاداری میپردازند. این شیوه عزاداری که ریشه در فرهنگ قوم قزلباش منطقه دارد، نماد اتحاد طوایف و گردآمدن مردم حول محور ولایت و اعتقادات دینی است.
یکی دیگر از آیینهای شاخص محرم در گلستان، «نخلپا» در روستای بالاجاده شهرستان کردکوی است که در سال ۱۳۹۱ به ثبت ملی رسید. این مراسم در روز عاشورا با حضور گسترده عزاداران برگزار میشود و در آن صحنههایی نمادین از واقعه کربلا همچون حرکت ذوالجناح، حمل گهواره حضرت علیاصغر (ع)، کاروان اسرا و آتش زدن خیمهها بازآفرینی میشود. نخلپا از باشکوهترین آیینهای عاشورایی استان به شمار میرود و هرساله جمعیت زیادی را به خود جذب میکند.
آیین «بنیاسد» در روستای گز شهرستان بندرگز نیز ازجمله آثار ثبت ملی سال ۱۳۹۰ است. این مراسم در روز یازدهم محرم برگزار میشود و بازآفرینی نمادینی از حضور قبیله بنیاسد برای دفن شهدای کربلا است. در این آیین، گروههایی از جوانان با پوشش سنتی عربی و در قالب تعزیه، واقعه تدفین پیکرهای مطهر شهدای کربلا را روایت میکنند و یاد رشادتها و فداکاریهای پس از عاشورا را زنده نگه میدارند.
هفتمین آیین ثبت ملی مرتبط با محرم در گلستان، «دسته چوبی» گرگان است که در سال ۱۳۹۱ به ثبت رسید. این مراسم در شب یازدهم محرم در محلات تاریخی گرگان برگزار میشود. عزاداران با در دست داشتن چوب و مشعل، در کوچههای بافت تاریخی حرکت میکنند و با نوحهخوانی و سینهزنی، بهصورت نمادین آمادگی خود برای یاری امام حسین (ع) و خونخواهی شهدای کربلا را به نمایش میگذارند.
آیین «صبح روسیاه» از دیگر میراثهای معنوی مرتبط با ماه محرم در گلستان است که در نیمههای شب عاشورا و پیش از طلوع آفتاب برگزار میشود. در این مراسم، عزاداران با خواندن مرثیهها و نوحههای ویژه، اندوه خود را از فرارسیدن روز شهادت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) ابراز میکنند. مشهورترین بخش این آیین، مرثیهای است که در آن خورشید مورد خطاب قرار میگیرد و از طلوعش گلایه میشود؛ زیرا با طلوع آن، روز شهادت امام حسین (ع) و یارانش فرا میرسد. این آیین از جلوههای کمنظیر سوگواری سنتی مردم گلستان است که احساسات و باورهای مذهبی مردم منطقه را در قالبی بومی و ماندگار به نمایش میگذارد.
بررسی این آیینها نشان میدهد که هر یک از آنها ضمن روایت بخشی از فرهنگ عاشورایی مردم گلستان، حامل مفاهیمی چون ایثار، وفاداری، همبستگی اجتماعی، پاسداشت ارزشهای دینی و حفظ هویت فرهنگی هستند. ویژگی مشترک این آیینها مشارکت گسترده مردم، انتقال سینهبهسینه دانش و تجربه برگزاری مراسم و پیوند عمیق آنها با زندگی اجتماعی جوامع محلی است.
ثبت ملی این آیینها گامی در راستای حفاظت از میراثفرهنگی ناملموس استان گلستان به شمار میرود؛ میراثی که همچنان زنده است و هرسال با فرارسیدن ماه محرم در کوچهها، مساجد، تکایا و حسینیههای این سرزمین جلوهای تازه پیدا میکند و روایتگر عشق دیرینه مردم گلستان به حضرت اباعبدالله الحسین (ع) و یاران وفادارش است.
انتهای پیام/
نظر شما