میراث آریا: همزمان با طلوع هلال ماه محرم، گویی نبض زمین به گونهای دیگر میتپد و فرشی از حزن بر گستره گیتی گسترانیده میشود. آسمان پیراهن سیاه بر تن کرده و غمی سنگین اما مقدس بر دلها سایه میافکند؛ غمی که نه از جنس ناامیدی، بلکه از نوع بیداری و حماسه است. این ماه، نه فقط یک بازه زمانی در تقویم، که فصل تجدید میثاق با آرمانهایی است که قرنهاست در رگهای تاریخ جاری بوده و هر سال با شکوهی فراتر از پیش، جانهای تشنهی حقیقت را جلا میدهد.
کوچه پسکوچههای شهر، این روزها بوی غریب و آشنای عزا به خود گرفتهاند. عطر اسپند و گلاب در فضا میپیچد و پرچمهای سیاه با کتیبههای «یا حسین» بر سردر خانهها و تکایا برافراشته میشوند. گویی در و دیوار شهر هم با سوگواران همنوا شدهاند تا داغ جانسوز کربلا را در کالبد معابر زنده نگاه دارند و هر رهگذری را با تماشای کتلها و پارچهنوشتههای محتشم، به تامل در این حزن بیپایان وا دارند.
در قلب بازارها نیز غوغایی برپاست؛ ویترینها و حجرهها مملو از ابزارهای آیینی شدهاند که هر کدام نمادی از یک دلدادگی تاریخی هستند. صدای برخورد سنجها و طنین طبلهایی که قرار است ضربآهنگ دستههای عزاداری باشند، از هر سو به گوش میرسد. عَلمهای بلند که با پارچههای سبز و مشکی تزئین شدهاند، در گوشه و کنار بازار خودنمایی میکنند و در انتظار شانههایی هستند که آنها را به نشانهی وفاداری به علمدار کربلا، در میان جمعیت سوگوار به حرکت درآورند.
زنده نگاه داشتن این آداب و رسوم، فراتر از یک سوگواری ساده، پاسداری از هویتی است که ریشه در باورهای عمیق و اصیل ملت ما دارد. انتقال این آیینها از نسلی به نسل دیگر، ضامن بقای پیام آزادگی و ایثاری است که امام حسین (ع) در دشت کربلا ترسیم کرد. این مناسک و سنن، پیوند میان گذشته پر افتخار و آیندهی روشن ماست که باید با وسواس و عشق حفظ شود تا شعلهی معرفت حسینی هرگز در دلهای نسل جوان خاموش نشود.
پاسداشت آیینهای محرم در سیستان و بلوچستان، صیانت از هویت فرهنگی و انتقال پیام آزادگی امام حسین(ع) به نسلهای آینده است
در این میان، دیار پهناور و اساطیری سیستان و بلوچستان، با پیشینهای غنی از ایمان و حماسه، جایگاهی ویژه در برپایی این آیینها دارد. مردمان صبور و ولایتمدار این خطه، از هامون تا مَکُران، با حفظ سنتهای بومی و محلی خود، هر سال با اخلاصی مثالزدنی به استقبال محرم میروند. در این مرز و بوم، عزاداری برای اباعبدالله الحسین (ع) با فرهنگی درآمیخته که نشان از اصالت، سلحشوری و پایبندی عمیق به ارزشهای دینی و مذهبی دارد.
یکی از زیباترین و برجستهترین جلوههای محرم در سیستان و بلوچستان، وحدت و ارادت خللناپذیر شیعه و سنی به ساحت مقدس اهلبیت (ع) است. در این استان، عشق به امام حسین (ع) مرزهای مذهبی را درنوردیده و برادران اهل سنت نیز با احترامی قلبی و باوری عمیق به مظلومیت خاندان پیامبر، در کنار شیعیان به سوگ مینشینند. این ارادت مشترک و نذوراتی که در خانههای شیعه و سنی برای امام حسین (ع) داده میشود، نشاندهنده آن است که ایشان محور وحدت و نماد حقطلبی برای تمامی مسلمانان است.
در نهایت، محرم در سیستان و بلوچستان تجلیگاه پیوند دلهایی است که به عشق عدالت و ولایت میتپند. حفظ این آداب و رسوم در این خطه، نه تنها تکریم یک واقعه تاریخی، بلکه تحکیم پایههای برادری و مودتی است که پیروان مذاهب مختلف را گرد بیرق سرخ حسینی جمع میکند. این مردم با حفظ سنن خود، به جهانیان ثابت میکنند که شور حسینی، نوری است که هرگز خاموش نمیشود و همواره راهنمای آنان در مسیر عزت و همبستگی خواهد بود.
چاووشی، محتشمخوانی و دورخوانی؛ جلوههای آیینی محرم
سرپرست موزه منطقه ای جنوب شرق با اشاره به آیینهای سنتی عزاداری ماه محرم در منطقه سیستان اظهار کرد: مراسم سیاپوشی، مشعلگردونی، علمگردانی، گلدسته و تابوتگردانی، سقایی، شووی یا شبیگردونی، چاووشی، سینهزنی و دورخوانی، زنجیرزنی، روضهخوانی زنان و نذورات مختلف همچون پخت حلیم و شعلهزرد از جمله آداب خاص مردم سیستان در ماه محرم و تا ۱۸ روز پس از آن است.
محمدعلی ابراهیمی افزود: در میان این آیینها، مراسم سیاپوشی، مشعلگردونی، علمگردانی، گلدسته و تابوتگردانی، سقایی، شووی یا شبیگردونی، چاووشی، محتشمخوانی، سینهزنی و دورخوانی، زنجیرزنی، نوحه بحرطویل، نوحه جوش پاوکا، نوحه شنستکا، روضهخوانی زنان و نذورات مختلف مانند پخت حلیم و شعلهزرد جایگاه ویژهای دارد.
به گفته او، امتناع مردم سیستان از پخت غذا در سه روز پیش از واقعه عاشورا، رفتن ریشسفیدان بر پشتبامها و تلاوت قرآن و ذکر دعا برای اعلام فرا رسیدن ماه محرم و همچنین برگزاری مجالس روضه و عزاداری در منازل نیز از دیگر سنتهای ریشهدار این منطقه در ماه محرم و ۱۸ روز پس از آن به شمار میرود.
آیینهای محرم در سیستان و بلوچستان از سیاپوشی و مشعلگردانی تا چاووشی، نوحههای بومی و نذورات سنتی، با جایگاهی ویژه تا ۱۸ روز پس از عاشورا برگزار میشود
ابراهیمی در ادامه با اشاره به آیینهای تاسوعا و عاشورای حسینی در سیستان بیان کرد: در عزاداری این ۲ روز که از بامداد آغاز و تا عصر ادامه دارد، هیأتها با حرکت از مقابل حسینیهها و تکایا همراه با نوحهخوانی و سینهزنی به سمت امامزادهها و گلزار شهدای هر منطقه حرکت میکنند و در آنجا به عزاداری میپردازند. خیل عظیم جمعیتی که یکپارچه سیاهپوش هستند، شور و حال خاصی به این آیین میبخشند و خیابانهای منتهی به امامزادهها و گلزار شهدا مملو از سوگوارانی میشود که در دستههای سینهزن و زنجیرزن حرکت میکنند.
او با اشاره به یکی از رسوم کهن سیستانیها اظهار کرد: یکی از سنتهای مهم در این منطقه «چووهشی» یا «چاووشی» است که در آن بهطور معمول یکی از پیرمردان یا مداحان با صدایی حزنانگیز و زیبا اشعاری در وصف قیام عاشورا میخواند و مردم را برای آغاز سینهزنی و برگزاری مراسم آماده میکند.
ابراهیمی افزود: در میان مردم سیستان مرسوم است که از شب چهارم محرم به بعد، دستههای عزاداری از حسینیهها به صورت سینهزنی و زنجیرزنی برای عرض تسلیت به مساجد و تکایای دیگر میروند. یکی از لحظات بسیار تأثیرگذار این آیین زمانی است که ۲ دسته زنجیرزنی به یکدیگر میرسند و مداحان و پیرغلامان با خواندن اشعاری به صورت «بحث و بیت» یا همان نوحه و پاسخ نوحه، ضمن اجرای مرثیهخوانی، به یکدیگر بابت عزای حسینی تسلیت میگویند که صحنهای بسیار حزنانگیز و معنوی را رقم میزند.
از نذورات ظهر عاشورا تا خیمهسوزان
او درباره آیینهای ظهر تاسوعا و عاشورا نیز گفت: عزاداران در این روز بهترین غذای خود را تهیه کرده و پس از قرار دادن آن در سینیهای بزرگ، سینیها را بر سر گذاشته و به حسینیهای که دستههای سینهزن و زنجیرزن در آن مشغول عزاداری هستند میبرند.
سرپرست موزه منطقه ای جنوب شرق تصریح کرد: حوالی ساعت ۱۲ ظهر درهای حسینیه گشوده میشود و مردم در صفهای طولانی با سینیهایی که بر سر دارند و پر از نذورات است وارد حسینیه شده و از عزاداران پذیرایی میکنند.
او ادامه داد: در سیستان اغلب تا روز دهم محرم غذای نذری مردم «قلور» است و در روز عاشورا از سوگواران با قیمه پذیرایی میشود. در شب عاشورا نیز مردم به مساجد میروند، چراغها را خاموش میکنند و در نور شمع به سوگواری میپردازند و با شلهزرد و آش رشته از دیگر عزاداران پذیرایی میکنند.
ابراهیمی با اشاره به برگزاری آیین خیمهسوزان، بیان کرد: ظهر عاشورا آیین خیمهسوزان نیز با حضور عزاداران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در شهرهای مختلف منطقه سیستان برگزار میشود. در این آیین، تعزیه حادثه عاشورا به یاد مظلومیت و غربت سید و سالار شهیدان و ۷۲ یار باوفایش به اجرا در میآید و عزاداران در سوگ این حادثه عظیم اشک ماتم میریزند.
به گفته او، در این مراسم به یاد آتش گرفتن خیمههای اهل بیت(ع) در واقعه عاشورا، خیمههایی به صورت نمادین به آتش کشیده میشود تا اوج مظلومیت خاندان پیامبر(ص) به نمایش گذاشته شود.
سقاخوانی در سیستان نماد ارادت مردم به امام حسین(ع) است؛ آیینی که در آن سقاها با مشک آب، به یاد تشنگی شهدای کربلا از عزاداران پذیرایی میکنند
سرپرست موزه منطقه ای جنوب شرق درباره آیین تابوتگردانی نیز اظهار کرد: عاشورا را میتوان یکی از بزرگترین آیینهای دینی مردم سیستان دانست که از مهمترین بخشهای آن تابوتگردانی است و به منزله تشییع پیکر امام حسین(ع) در این روز محسوب میشود. تابوتگردانی در نقاط مختلف کشور در اشکال گوناگون دیده میشود و میتوان گفت بر اثر اشاعه فرهنگی گسترش یافته و متناسب با محیط، شکل و نام خاصی به خود گرفته است.
او اظهار کرد: این آیین به عنوان یکی از مواریث فرهنگی در طول سالهای متمادی شکل گرفته و به صورت سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده، شناخت ارزشهای نهفته در تابوتگردانی به عنوان مظهر تشخص اجتماعی و وحدت آیینی مردم، اهمیت مطالعه آن را دوچندان میکند و قدمت برگزاری آن نشاندهنده همبستگی فرهنگی و وفاق مذهبی در میان مردم سیستان است.
ابراهیمی در ادامه درباره آیین سقایی و سقاخوانی گفت: سقاخوانی اوج ارادت مردم این خطه به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) را نشان میدهد، بهگونهای که در این ایام ارادتمندان به امام حسین(ع) در حالی که با یک دست مشک آب و با دست دیگر کاسهای در دست دارند، به یاد تشنهلبان کربلا عزاداران را سیراب میکنند.
او تاکید کرد: سقا شدن در این مراسم نیز نشانه اوج ارادت مردم این منطقه به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است و در هنگام حرکت دستههای عزاداری برخی افراد با حمل آب، عزاداران را سیراب میکنند. برخی از سقاها در گذشته اشعاری سوزناک درباره تشنگی خاندان رسولالله(ص) در قالب مرثیهسرایی میخواندند.
سرپرست موزه منطقه ای جنوب شرق همچنین درباره علم و علامتگردانی اظهار کرد: علم در عزاداری حسینی از ابزارهایی است که در هیأتها و دستههای مذهبی به کار گرفته میشود و از نشانههای گروههای عزادار به شمار میرود.
او افزود: علم در حقیقت نمادی برای تداعی واقعه کربلاست و نشانههایی مانند دست بریده، شاخههای نخل، ابزارهای جنگی همچون سپر و شمشیر یا تزئین چوبی بلند با پارچههای سبز و قرمز و نصب ابزارآلات جنگی از جمله نمونههای علمهای اصیل به شمار میآیند.
ابراهیمی خاطرنشان کرد: عزاداری شهادت حضرت اباعبدالله الحسین(ع) یکی از شعائر مهم دینی شیعیان است و تنها یک مراسم آیینی ساده نیست، بلکه دارای بار معنایی، فکری و فرهنگی گستردهای است. اهمیت این مراسم در جامعه به اندازهای بوده که میتوان آن را آیینی راهبر در اندیشه و عمل شیعیان دانست.
انتهای پیام/
نظر شما