سیده مریم نوابی سرپرست پایگاه ملی و تاریخی مسجد جامع ساوه در یادداشتی نوشت: حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحران، بهویژه هنگام وقوع درگیریهای نظامی، یکی از مهمترین چالشهای حوزه میراث فرهنگی در جهان است. اگرچه آثار تاریخی منقول به دلیل قابلیت جابهجایی، امکان انتقال به مخازن امن و فضاهای حفاظتشده را دارند، اما حفاظت از آثار تاریخی غیرمنقول به دلیل وابستگی آنها به مکان و عدم امکان انتقال، همواره با دشواریهای بیشتری همراه است.
در شرایط جنگی، بناهای تاریخی علاوه بر تهدید ناشی از حملات مستقیم، در معرض آسیبهای ناشی از موج انفجار، ارتعاشات شدید، آتشسوزی و ریزش اجزای معماری نیز قرار میگیرند. این مسئله در خصوص بناهای تاریخی واقع در مجاورت مراکز حساس و راهبردی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا احتمال آسیبپذیری آنها در شرایط بحرانی افزایش مییابد.
بسیاری از بناهای ارزشمند کشور از جمله کاخ گلستان، کاخ سعدآباد، کاخ چهلستون و سایر مجموعههای تاریخی، علاوه بر ارزشهای معماری و تاریخی، دارای تزئینات وابسته به معماری نظیر آینهکاری، نقاشیهای دیواری، مقرنسکاری، کاربندی، گچبری، آجرکاری و دیگر عناصر هنری هستند که بخشی از اصالت و هویت تاریخی این آثار را تشکیل میدهند. هرگونه آسیب به این عناصر، تنها تخریب یک جزء معماری نیست، بلکه به معنای از دست رفتن بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی کشور است.
در کنار این تزئینات، بسیاری از کاخها و بناهای تاریخی دارای اشیاء و تجهیزات ارزشمند داخلی همچون لوسترهای تاریخی، مبلمان نفیس، پردهها و سایر عناصر تزئینی هستند که در شرایط بحران نیازمند حفاظت ویژهاند.
خوشبختانه در ماه ها قبل از وقوع جنگ، با تلاش مدیران مجموعههای تاریخی، موزهداران و کارشناسان میراث فرهنگی، بخش قابل توجهی از آثار منقول به مخازن امن منتقل شده و از خطرات احتمالی مصون ماندهاند. با این حال، اکنون ضروری است که توجه ویژهای به حفاظت اضطراری از آثار غیرمنقول و تزئینات وابسته به معماری نیز معطوف شود تا در صورت وقوع بحران، میزان خسارات احتمالی به حداقل برسد.
راهکارهای پیشنهادی برای حفاظت اضطراری
۱. انتقال تجهیزات و اشیای قابل جابهجایی
تمامی اشیای تاریخی و تزئینات داخلی قابل انتقال از جمله مبلمان، لوسترها، آثار هنری و سایر تجهیزات ارزشمند باید بر اساس اولویتبندی حفاظتی به مخازن استاندارد و ایمن منتقل شوند.
۲. حفاظت از تزئینات وابسته به معماری
تزئینات حساس نظیر آینهکاریها، نقاشیهای دیواری، گچبریها و مقرنسها میتوانند با استفاده از لایههای محافظ نرم و خنثی پوشانده شوند. همچنین نصب صفحات محافظ سبک و مقاوم در برابر ضربه در مقابل این عناصر میتواند از آسیبهای ناشی از موج انفجار و ریزش مصالح جلوگیری کند.
۳. ایجاد موانع حفاظتی موقت
استفاده از دیوارههای موقت متشکل از کیسههای حاوی خاک، شن یا سایر مصالح مناسب در مقابل عناصر آسیبپذیر معماری و مجسمهها، از روشهای متداول حفاظت اضطراری در شرایط جنگی است و میتواند نقش مؤثری در کاهش خسارات داشته باشد.
۴. کاهش اثرات موج انفجار
موج انفجار یکی از مهمترین عوامل آسیب به بناهای تاریخی در زمان جنگ است. استفاده از پوششهای ضربهگیر موقت برای حفاظت از ارسیها، درها، پنجرههای تاریخی، شیشههای رنگی و تزئینات چوبی میتواند میزان آسیبپذیری این عناصر را کاهش دهد.
۵. حفاظت از مجسمهها و عناصر حجمی
بهکارگیری پوششهای محافظ و استفاده از مواد جاذب ضربه در اطراف مجسمهها و عناصر حجمی ارزشمند، میتواند از خسارات ناشی از ارتعاش و برخورد اجسام جلوگیری کند.
۶. مستندسازی پیش از بحران
تهیه نقشههای دقیق، عکاسی تخصصی، مستندنگاری فتوگرامتری و اسکن سهبعدی بناها و تزئینات تاریخی، از مهمترین اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود. این اطلاعات در صورت وقوع آسیب، مبنای اقدامات مرمتی و بازسازی علمی خواهند بود.
۷. تدوین برنامه مدیریت بحران
ضروری است برای تمامی مجموعههای تاریخی کشور، برنامههای اختصاصی مدیریت بحران تهیه شود. این برنامهها باید شامل ارزیابی ریسک، اولویتبندی اقدامات حفاظتی، آموزش نیروهای مستقر و تأمین تجهیزات مورد نیاز برای واکنش سریع در شرایط اضطراری باشد.
میراث فرهنگی، سرمایهای غیرقابل جایگزین و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایران است. در شرایطی که بحرانها و درگیریهای نظامی میتوانند این سرمایه ارزشمند را در معرض تهدید قرار دهند، برنامهریزی پیشگیرانه و اجرای اقدامات حفاظت اضطراری برای آثار تاریخی غیرمنقول ضرورتی انکارناپذیر است. بهرهگیری از دانش تخصصی حفاظت و مرمت، مستندسازی دقیق، آمادگی پیش از بحران و همکاری میان نهادهای مسئول میتواند نقش مهمی در کاهش خسارات احتمالی و حفظ این میراث گرانبها برای نسلهای آینده ایفا کند.
انتهای پیام/
نظر شما