میراث آریا: آیین سنتی «شیر و کتل» که در میان مردم میناب جایگاهی ویژه دارد، یکی از شاخصترین جلوههای میراث فرهنگی ناملموس عاشورایی در جنوب کشور محسوب میشود. ویژگی برجسته آن، روایت واقعه کربلا بدون استفاده از گفتار، شبیهخوانی یا دیالوگ است. در «شیر و کتل»، همه مفاهیم از طریق حرکت، نماد، رنگ، پوشش و عناصر نمایشی منتقل میشوند؛ به همین دلیل میتوان آن را نوعی نمایش آیینی و میدانی دانست که مخاطب را بدون نیاز به کلام، با فضای حزنانگیز عاشورا همراه میکند.
بر اساس روایتهای محلی و برخی مستندات تاریخی، ریشههای این آیین به سدههای نخستین شکلگیری مراسم عزاداری شیعیان بازمیگردد. پژوهشگران معتقدند که برخی عناصر موجود در این مراسم، تحت تأثیر سنتهای سوگواری دوره آلبویه شکل گرفته و در گذر زمان با فرهنگ بومی منطقه میناب درآمیخته است. همین پیوند میان سنتهای مذهبی و عناصر فرهنگی جنوب ایران، هویتی متمایز به آیین شیر و کتل بخشیده است.
مهمترین و شناختهشدهترین عنصر این مراسم، «کتل» است؛ سازهای بلند که گاه ارتفاع آن به بیش از شش متر میرسد و بهعنوان نماد اصلی آیین شناخته میشود. کتل با پارچهها، علمها، آینهها و تزیینات مختلف آراسته میشود و گروهی از عزاداران آن را بر دوش گرفته و در مسیر حرکت کاروان حمل میکنند. رنگهای بهکاررفته در تزیین کتل نیز دارای معانی نمادین هستند. رنگ سبز یادآور خاندان اهلبیت (ع)، رنگ مشکی نماد سوگواری و اندوه و رنگ سرخ نشانه شهادت، ایثار و خون پاک شهیدان کربلا است. حضور این رنگها در کنار یکدیگر، تصویری نمادین از فلسفه عاشورا را در ذهن مخاطب تداعی میکند.
آیین شیر و کتل در صبح روز عاشورا از حسینیههای محله تاریخی بینازنینی آغاز میشود و کاروان عزاداری مسیر خود را تا حسینیه صاحبالزمان (عج) در حاشیه رودخانه میناب ادامه میدهد. در طول این مسیر، صحنههایی نمادین از وقایع روز عاشورا بازآفرینی میشود؛ صحنههایی که هر یک بخشی از روایت کربلا را در قالبی نمایشی به تصویر میکشند.
یکی از تأثیرگذارترین بخشهای این آیین، حضور «ذوالجناح» است؛ اسبی بیسوار که با پارچههای سرخ و نشانههای خونین آراسته شده و یادآور بازگشت اسب امام حسین (ع) از میدان نبرد است. ذوالجناح در فرهنگ عاشورایی شیعه از جایگاهی ویژه برخوردار است و حضور آن در این مراسم، احساسات و عواطف عزاداران را به اوج میرساند. در کنار ذوالجناح، کبوترهای سفید نیز به حرکت درمیآیند که نمادی از پاکی، معصومیت و پیامآوری صلح و معنویت هستند.
اما آنچه این آیین را از بسیاری از مراسم مشابه متمایز میکند، حضور نمادین «شیر» در کنار کاروان عزاداری است. شیر در باورهای عامیانه مردم منطقه، نماد پاسداری از پیکر شهدای کربلا و تجسمی از شجاعت، وفاداری و حراست از حقیقت به شمار میرود. این باور ریشه در روایتهای شفاهی و فرهنگ عامه مردم جنوب دارد و طی نسلهای متمادی به بخشی جداییناپذیر از آیین شیر و کتل تبدیل شده است.
در بخش دیگری از مراسم، شخصیت شمر با چهرهای سیاهشده، لباسهای ویژه و همراهی گروهی از جنگپوشان و نیزهداران در میان کاروان ظاهر میشود. حضور این شخصیتها نمادی از جبهه ظلم و ستم در واقعه عاشورا است و در تقابل با دیگر عناصر آیین، مفهوم نبرد میان حق و باطل را برای مخاطبان تداعی میکند.
همچنین گروهی از کودکان در کجاوهها، زنان سیاهپوش، تابوتهای تزیینشده، حجلههای عزا و علمهای متعدد در طول مسیر حرکت میکنند. هر یک از این عناصر دارای بار معنایی خاصی هستند و در کنار یکدیگر، تصویری نمادین از کاروان اسیران کربلا، مظلومیت خاندان امام حسین (ع) و اندوه بازماندگان واقعه عاشورا را بازنمایی میکنند. این ترکیب منسجم از نشانهها و نمادها، فضایی عاطفی و تأثیرگذار ایجاد میکند که مخاطب را به درک عمیقتری از مفاهیم عاشورا رهنمون میسازد.
یکی از مهمترین ویژگیهای آیین شیر و کتل، اتکای کامل آن به مشارکت مردمی است. این مراسم بدون حضور و همکاری گسترده مردم امکان برگزاری ندارد و همین موضوع آن را به نمونهای شاخص از میراث فرهنگی زنده تبدیل کرده است. هر محله، هیئت و خانواده بخشی از مسئولیتهای اجرایی مراسم را بر عهده میگیرد. از آمادهسازی کتلها و تزیین ذوالجناح گرفته تا تهیه لباسهای آیینی، ساماندهی کاروان، اجرای نوحهخوانی و چاوشخوانی و هماهنگی مسیر حرکت، همگی با مشارکت مستقیم مردم انجام میشود.
فرایند آمادهسازی این آیین از روزها و حتی هفتهها پیش از عاشورا آغاز میشود و نسلهای مختلف در آن مشارکت دارند. این همکاری گسترده موجب انتقال دانش، مهارتها و باورهای مرتبط با مراسم از نسلهای پیشین به نسلهای جوانتر میشود و به تداوم و پایداری این میراث فرهنگی کمک میکند.
اگرچه مرکز اصلی برگزاری این آیین شهر میناب است، اما دامنه نفوذ فرهنگی آن به بسیاری از روستاها و مناطق پیرامونی نیز گسترش یافته است. روستاهایی مانند تیرور، توکهور، هشتبندی، بندزرک، بندر تیاب، نوبند، حاجیخادمی و شهمرادی از جمله مناطقی هستند که این مراسم را با ویژگیهای محلی خود برگزار میکنند. همچنین در شهر بندرعباس نیز نمونهای اقتباسی از این آیین در روز عاشورا برگزار میشود که نشاندهنده تأثیرگذاری فرهنگی و گستره نفوذ این سنت مذهبی در استان هرمزگان است.
اوج مراسم در نزدیکی ظهر عاشورا رقم میخورد؛ زمانی که کاروان عزاداری به مقصد نهایی خود میرسد و نماز ظهر عاشورا با حضور گسترده عزاداران اقامه میشود. در این لحظه، فضای مراسم از شور حرکت به سکوتی معنوی و تأملبرانگیز تبدیل میشود. گویی تمام نمادها، رنگها، حرکتها و روایتهای بصری در این نقطه به پیام اصلی خود میرسند؛ پیام ایثار، آزادگی، حقطلبی و وفاداری که جوهره نهضت عاشورا را تشکیل میدهد.
آیین شیر و کتل امروز نهتنها یک مراسم مذهبی، بلکه بخشی از هویت فرهنگی مردم میناب و هرمزگان به شمار میرود. این آیین با تلفیق باورهای دینی، عناصر نمایشی، روایتهای اسطورهای و مشارکت اجتماعی، نمونهای برجسته از میراث فرهنگی ناملموس ایران است که توانسته در طول قرنها حیات خود، اصالت و کارکرد فرهنگی خویش را حفظ کند. استمرار برگزاری این مراسم نشان میدهد که فرهنگ عاشورایی در جنوب ایران تنها یک سنت مذهبی نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی و سرمایه فرهنگی مردمی است که هویت خود را در پرتو آن بازتعریف و بازتولید میکنند.
انتهای پیام/
نظر شما