عاطفه رشنویی مدیر پایگاه میراث جهانی سازه های آبی شوشتر: بسیاری شوشتر را با بندهای سنگی، پل‌ها، آسیاب‌های آبی، تونل‌های دست‌کند و آبشارهای باشکوهش می‌شناسند؛ تصویری که هرچند چشم‌نواز و واقعی است، اما تنها لایه‌ای از حقیقت این میراث جهانی را آشکار می‌کند. اگر شوشتر را صرفاً مجموعه‌ای از سازه‌های تاریخی بدانیم، در واقع مهم‌ترین دلیل ارزش جهانی آن را نادیده گرفته‌ایم. آنچه شوشتر را در حافظه تمدن بشری ماندگار کرده، پیش از آنکه کالبدی انسان ساز متشکل از مصالح سخت و نرم باشد، اندیشه‌ای است که این کالبد را پدید آورده است.

در مطالعات میراث فرهنگی، میان «سازه» و «سامانه» تفاوتی بنیادین وجود دارد. سازه، یک عنصر مستقل است؛ اما سامانه، شبکه‌ای از عناصر است که تنها در ارتباط با یکدیگر معنا و کارکرد پیدا می‌کنند. به همین دلیل نیز شوشتر در فهرست میراث جهانی یونسکو نه به‌عنوان چند بند، پل یا آسیاب، بلکه به‌عنوان «سامانه آبی تاریخی شوشتر» ثبت شده است. این عنوان، بیانگر یک نگاه علمی و عمیق به میراث است؛ نگاهی که ارزش اثر را در پیوند میان اجزا جست‌وجو می‌کند، نه در شکوه تک‌تک آن‌ها.

در این سامانه، تنها آب جریان ندارد؛ بلکه زندگی در سطوحی متفاوت سازمان‌دهی میشود. از بند میزان که تقسیم هوشمندانه آب را بر عهده دارد تا نهر دست کند گرگر، تونل‌های دست‌کند، آسیاب‌ها، شبکه‌های انتقال و آبشارها، همه اجزای یک نظام واحد هستند. هیچ‌یک از این عناصر به‌تنهایی تعریف نمی‌شوند و کارکرد آن‌ها تنها در ارتباط با کل سامانه قابل فهم است.

همین انسجام است که شوشتر را به یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های مهندسی آب در جهان باستان تبدیل کرده است.اما فراتر از این هماهنگی فنی، آنچه شوشتر را به اثری استثنایی بدل می‌کند، اندیشه‌ای است که پشت این نظم قرار دارد. مهندسان ایران باستان، آب را صرفاً مهار نکردند؛ آن را به محور شکل‌گیری شهر، رونق کشاورزی، تولید صنعتی، امنیت غذایی و پایداری زیست انسانی تبدیل کردند. آنان به جای مقابله با طبیعت، ظرفیت‌های آن را شناختند و با بهره‌گیری از شیب زمین، ویژگی‌های رودخانه و دانش مهندسی، سامانه‌ای آفریدند که قرن‌ها به حیات یک شهر خدمت کرده و می کند.از همین رو، ارزش جهانی شوشتر نه در عظمت یک بند، نه در زیبایی یک پل و نه در شگفتی یک تونل نهفته است؛ بلکه در اندیشه‌ای است که توانسته همه این عناصر را در قالب یک نظام هوشمند و هماهنگ به هم پیوند دهد.

اکنون باید بدانیم؛ ثبت جهانی سامانه آبی شوشتر، تجلیل از چند سازه تاریخی نیست؛ بلکه پاسداشت دانشی است که طبیعت، فناوری و نیازهای جامعه را در یک ساختار پایدار به هم رسانده است و موزون کرده.این نگاه، مسئولیت امروز ما را نیز روشن‌تر می‌کند. حفاظت از شوشتر تنها با مرمت بناها محقق نمی‌شود؛ بلکه مستلزم حفظ منطق عملکردی سامانه، صیانت از مسیرهای جریان آب، احترام به پیوستگی اجزا و درک فلسفه شکل‌گیری این مجموعه است. هر مداخله‌ای که این پیوندها را نادیده بگیرد، بخشی از ارزش جهانی اثر را نیز تضعیف خواهد کرد.هفدهمین سال ثبت جهانی شوشتر، بیش از آنکه مناسبتی برای یادآوری یک رویداد اداری باشد، فرصتی برای بازاندیشی در معنای واقعی این ثبت است.

ثبت جهانی، پایان یک مسیر نبود؛ آغاز مسئولیتی است که هر سال سنگین‌تر از سال پیش بر دوش همه ما قرار می‌گیرد. اگر امروز همچنان شوشتر در فهرست میراث جهانی جای دارد، به این دلیل است که جهان در آن صرفاً چند بنای تاریخی ندید؛ بلکه یکی از درخشان‌ترین جلوه‌های خرد مهندسی، مدیریت آب و همزیستی انسان با طبیعت را به رسمیت شناخت.

از این رو، بزرگداشت هفدهمین سال ثبت جهانی شوشتر، تنها پاسداشت گذشته نیست؛ پیمانی دوباره با آینده است. آینده‌ای که در آن، حفاظت از این میراث نباید به مرمت کالبدی اجزا محدود بماند، بلکه باید از اندیشه‌ای که این کالبد را به ظهور در اورده نیز پاسداری شود. شوشتر زمانی شایسته عنوان «میراث جهانی» خواهد ماند که ما نیز آن را نه مجموعه‌ای از سازه‌های کهن، بلکه مدرسه‌ای زنده از دانش، خلاقیت و تمدن ایرانی بدانیم؛ میراثی که هنوز پس از قرن‌ها، به ما می‌آموزد ماندگارترین بناهای تاریخ، پیش از آنکه بر زمین ساخته شوند، در بلندای اندیشه انسان شکل می‌گیرند.

انتهای پیام/