خسرو محمدی، باستانشناس در یادداشتی نوشت: بر اساس تواریخ یونانی، دولت ماد در هگمتانه شکل گرفت اگر چه علم تاریخ درباره هگمتانه بودن همدان به یقین رسیده اما دانش باستانشناسی هنوز نتوانسته به این مسئلة تاریخی پاسخ قطعی بدهد. تعیین حدود زمانی استقرار مادها هزاره یکم قبل از میلاد است. مادها در مقطعی از این هزاره در گستره جغرافیایی مشخصی که همدان بخشی از آن بوده ظهور کردند. بر همین اساس از این دوره در دامنههای کوهستان الوند سه استقرارگاه یا محوطه باستانی مهم باقی مانده که منسوب و منتسب به مادهاست.
این استقرارگاهها شامل تپه هگمتانه در مرکز همدان، تپه نوشیجان در نزدیکی شهر جوکار و تپه گودین در مرز بین همدان و کنگاور است.
یکی از نشانههای فرهنگ معماری ماد دژهای باقی مانده از آن دوره است. باستان شناسان با بررسی و کاوش در محوطههای باستانی منتسب به مادها بیش از هر چیز به این سازههای معماری برخورد کردهاند. به عبارتی میتوان گفت دژها شاخص هنر و معماری دوره ماد هستند. سلسله کوههای زاگرس به طور کلی و کوهستان الوند به طور ویژه کانون شکلگیری ماندگاهها یا استقرارگاههای قبایل ماد به مرکزیت هگمتانه (همدان) بوده است.
همانطور که گفته شد سه ماندگاه کهن با فاصله حدودا ۴۰ کیلومتری از یکدیگر در پیرامون کوهستان الوند قرار دارند و وجه مشترک همهشان وجود دژ در آنهاست. این دژها زیرساخت اصلی تامین امنیت ساکنین منطقه در آن دوره بوده و مادها به وسیله آنها میتوانستند خطرات احتمالی را دفع کنند. کارکرد دژهای مادی به شکلی بود که ساکنین آنها در مواقع خطر در آنها پناه میگرفتند و یا با یکدیگر علیه دشمن مشترک متحد میشدند. دشمن مادها آشوریها بودند که گاه و بیگاه به سرزمین مادها دستبرد میزدند و هدفشان بیشتر غارت دامها و گرفتن اسیر و برده بود. هربار که آشوریان نزدیک میشدند بیشتر ساکنان، دهکدههای خویش را ترک میکردند و دامها را به قلل بلند کوهها سوق میدادند. بنابراین کوه برای آنها همچون پناهگاهی امن به شمار میآمد.
عامل پیوند دهنده دژها راهها بودند. مادها با ایجاد راههای اولیه میان دژهایشان موجب شکلگیری شبکهای از راههای پیچیده در دامنههای الوند شدند. این میراث بعدها به هخامنشیان رسید و به توسعه آن پرداختند. هخامنشیان راههایی که مادها برای رفت و آمد به قلعههایشان ایجاد کرده بودند را ابزاری برای توسعه امپراتوری خود قرار دادند. در دوره مادها در کوهستان الوند و پیرامون آن دو جاده اصلی وجود داشت که دژ هگمتانه را به دژهای نوشیجان و گودین متصل میکرد. یکی از آن راهها جاده هگمتانه به گودین و دیگری راه باستانی هگمتانه به نوشیجان بود. برای شناخت بهتر این راهها به شرح چگونگی آنها خواهیم پرداخت.
زیربنای فرهنگ گردشگری توسط همین جادهها برای نخستین بار در استان همدان رقم خورد. زمانی که کوروش هگمتانه را به عنوان پایتخت تابستانی خود برگزید قبلتر مادها جادههای مورد نیاز را ساخته بودند و مبداء و مقصد آن را تعیین کرده بودند. پس کوروش بر همان بستری هگمتانه جدید را بنا نهاد که پیشتر مادها آن را ایجاد کرده بودند.
برای شناخت بهتر شکلگیری و گسترش فرهنگ گردشگری در ایران و جهان باید به جزییات دوران ماد و هخامنشی توجه ویژه داشت. بنابراین به معرفی راههای باستانی بین هگمتانه و دژهای نوشیجان و گودین (در مرز همدان و گنگاور) میپردازد.
نقشه دژ گودین، دوره مادها، هزاره یکم قبل از میلاد
جاده هگمتانه - نوشیجان
هگمتانه کانون گردهمایی قبایل ماد در هزاره نخست قبل از میلاد بود. این مرکزیت را ریخت طبیعت کوهستان الوند به ساکنین القا میکرد. جهت درهها و ریزش رودخانههای کوه الوند که نهایتا در دشتهای شرقی و شمالی آرام میگرفت جایگاهی به این شهر میداد که انتخاب آن را برای اقوام مادی به عنوان آمادگاه و محل اجتماع ناگزیر میکرد.
راههایی که در این درهها توسط طبیعت و دگرگونیهای زمینشناسی شکل گرفته بود، توسط گروهها، دستهجات، اقوام و قبایل به صورتهای گوناگون و در زمانهای متفاوت مورد بهرهبرداری قرار گرفتند و عامل جابهجایی فرهنگ، جمعیت و یا صنعت شدند. این راهها به دلیل شکل طبیعی معمولا همکنار با رودها بودند و آغاز و پایان آنها به یک دژ میرسید. بعدها از به هم پیوستن این راهها جادههای بزرگی مانند جاده شاهی، جاده ابریشم، جاده شیراز و جاده خراسان بزرگ به وجود آمد.
راه باستانی مورد بحث در اینجا نیز یک حلقه مهم و مفقود از راههای باستانی ایران است که در هزاره نخست پیش از میلاد و دوره ماد مورد استفاده بوده است. راههای مهم در آغاز و پایان خود دارای نشانههایی بودند که از روی آن نشانهها میشود به قدمت و اهمیت آن راههای پی برد. اعراب در بدو ورود به همدان از جاده خوزستان با دروازهای مواجه شدند که بر آن مجسمه یک شیرسنگی قرار داشت لذا به همین دلیل آن را «باب الأسد» گفتند. مکان فعلی این دروازه جایی است که میدان و مجسمه شیرسنگی در آن قرار دارد.
یکی از نخستین تصاویری که در دوره قاجار از این محوطه گرفته شده نشان میدهد که در کنار شیرسنگی یک برج یا قراولخانه وجود داشته است. این برج به جاده مقابل که همان راه باستانی هگمتانه – نوشیجان است تسلط داشته است. همچنین این جاده در دوره قاجار به سمت جنوب کشور میرفته و محل عبور کاروانها بوده است.
دروازه شیر (میدان شیرسنگی فعلی) دروازه جنوبی شهر همدان و برج خشتی کنار آن که بر جاده باستانی هگمتانه - نوشیجان نظارت داشته است
در اسناد و مدارک باقی مانده از دوره پهلوی و قبل از آن این نقطه از شهر محله «درب اسد» نامیده شده است. تپه شیرسنگی که در همان مکان قرار دارد در سال ۱۳۵۳ توسط مسعود آذرنوش کاوش شد و قبوری مربوط به هزاره یکم پس از میلاد تا دوران اسلامی در آن شناسایی شد. خیابانی که امروز به نام خیابان شهید چمران شناخته میشود آغاز مسیری است که از شیرسنگی به سوی دژ نوشیجان میرود و در طول خود از روستاها و عوارض زیر میگذرد.
میدان شیرسنگی همدان، خیابان شهید چمران، روستای کیشین، روستای اَبَرو، روستای سیمین، رودخانه فصلی گرده، رودخانه فصلی ورکانه، دره «جن دره»، رودخانه فصلی کلاه قاضی و کوه چپ در (که در آن مرتع وسیعی است و امروزه هم مورد استفاده ایلات و عشایر است). با سرازیر شدن از این کوه دشت وسیع جوکار پیش روست و با گذشتن از این روستاها، راه تا نوشیجان ادامه دارد.
رودخانه قرهسو، روستای علی آباد دمق، دهنو علیآباد، حسینآباد شاملو، حسینآباد قوش بلاغ، کوسج خلیل و نوشیجان. این جاده باستانی به جز دوران ماد و هخامنشی در دوران بعد هم مورد استفاده مسافران قرار گرفت و باکینگهام از بخشی از این مسیر عبور کرده و شرح مشاهدات خود را در سفرنامهاش آورده است.
از «جن دره» تا کوه «چپ در» تابستانگاه ایلات و عشایر است و چند قبرستان هم که مربوط به این طوایف است در طول مسیر وجود دارد. بر روی یک نمونه از سنگ قبرهای یکی از آن گورستانها تاریخ ۱۳۱۴ قمری نقر شده بود. قبرهای دیگر که به تعداد زیاد و پراکنده قابل مشاهده است فقط با سنگهای طبیعی نشانهگذاری شده و تاریخ ندارند. شاید با بررسی در این قبرستانها بتوان شواهدی از تسلسل استفاده از این مراتع توسط اقوام کوچگر را در ادوار پیشین جستجو کرد. ادامه مسیر از فراز کوه چپدر نشان دهنده یک راه باستانی است، از فراز آن کوه ارتباط تپه باستانی حسینآباد شاملو، تپه علیآباد دمق و دو محوطه دیگر با تپه نوشیجان در امتداد یک راه کاملا روشن است. این راه باستانی همچنان مورد استفاده روستاییان است. برای تاریخگذاری دقیق این راه باستانی کاوش تپههای باستانی روستاهای مزبور ضروریست. این چشمانداز یک راه روستایی در دشت است که از روستای علی آباد دمق در شیب کوه «چپ در» شروع شده و همکنار با محوطه علیآباد دمق که دارای سفالهای موسوم به یانیق است و محوطههای از پیش شناخته شده حسینآباد شاملو و کوسج خلیل ۱ و ۲ (در یک راستا قرار گرفتهاند) تا قلعه نوشیجان ادامه مییابد. تپه حسین آباد در میان اراضی روستای حسینآباد شاملو و به فاصله ۴۵۰ متری از ضلع جنوبی روستا قرار گرفته است. با بررسی سطح و پیرامون تپه، نمونههای فراوانی از سفالهای متعلق به دوران تاریخی و اسلامی مشاهده شده است. همراستایی و پراکنش منظم این محوطهها موازی با جاده روستایی به نوعی، مسیر انتشار اقوام آرمنده در این منطقه را در یک خط مستقیم در کوهستان الوند نشان میدهد. یک پراکندگیِ منظم مبتنی بر الگوی زیستی نیمه یکجانشینی و مرتبط با راه باستانی هگمتانه به نوشیجان.
جاده هگمتانه– گودین (جاده گنجنامه)
این جاده از ابتدای دره گنجنامه و از حاشیه غربی شهر همدان شروع و پس از طی حدود پنج کیلومتر از دره عباس آباد به کتیبهها و آبشار گنجنامه میرسد. این جاده پس از طی مسافتی از تاریک دره و پس از پشت سر گذاشتن گردنه شهرستانه وارد روستاهای شهرستان تویسرکان میشود.
فلاندن و کُست در حال برداشتن رونوشت از کتیبههای گنجنامه در دوره صفوی
کتیبههای خط میخی گنجنامه در دوره قاجار
تویسرکان منطقهای است کوهستانی که بخش مهمی از آن در دامنه کوهها و بین درههای الوند قرار گرفته است. بیشتر کوههای این منطقه که در دوران سوم زمین شناسی پدیدار گردیدهاند از تخته سنگهای خارا و آذرین تشکیل شدهاند و جهت امتداد آنها از شمال غربی به جنوب شرقی است. راه باستانیِ هگمتانه- گودین یا جاده گنجنامه هنوز هم مورد استفاده است اما نه از هگمتانه به مقصد گودین بلکه با گسترش راهها و شهرها نقاط مختلفی را به یکدیگر وصل میکند. دو عامل اصلی مسبب بقای این مسیر از دوره ماد تا به امروز است که عبارتند از اینکه تنها مسیر مستقیم از همدان به تویسرکان است. راه دیگر همدان- تویسرکان که امروزه بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد و غیرمستقیم است و از جاده همدان- ملایر منشعب میشود و این مسیر یک ایل راه قدیمی و باستانی است که هنوز هم عشایر از آن استفاده میکنند.
انتهای پیام/
نظر شما