به بهانه روز بزرگداشت خوارزمی در گزارشی نوشت: اگر امروز با یک کلیک مسیرتان را روی نقشه پیدا میکنید، هوش مصنوعی برایتان محتوا تولید میکند یا گوشی همراهتان در چند ثانیه میلیونها محاسبه انجام میدهد، ردپای اندیشه دانشمندی ایرانی را میتوان در همه این فناوریها دید؛ محمد بن موسی خوارزمی، نابغهای که بیش از ۱۲۰۰ سال پیش پایههای علم جبر و مفهوم الگوریتم را بنا نهاد، اما خوارزمی فقط یک ریاضیدان نبود؛ او بخشی از میراث علمی و تمدنی ایران است؛ میراثی که نشان میدهد هویت ایرانی تنها در بناهای تاریخی، کاشیهای فیروزهای یا آثار باستانی خلاصه نمیشود، بلکه در اندیشه، دانش و نوآوری نیز ریشه دارد.
خوارزمی که بود؟
محمد بن موسی خوارزمی در اواخر قرن دوم هجری در سرزمین خوارزم (منطقهای که امروزه بخشهایی از ازبکستان و ترکمنستان را در بر میگیرد) متولد شد و بیشتر دوران علمی خود را در بیتالحکمه بغداد گذراند؛ جایی که یکی از بزرگترین مراکز علمی جهان آن روزگار بود. او در ریاضیات، نجوم، جغرافیا و نقشهنگاری آثار ماندگاری از خود به جا گذاشت. یک موضوع تاریخی را امروزه نمیتوان انکار کرد و آن این است که محمد بن موسی خوارزمی، معلم واقعی ملل اروپایی جدید در علم جبر بوده است.
بر اساس الواح بابلی و آثار برجایمانده از محاسبهگران هندی در عهد باستان، مردمان بابل و هند به حل حالات خاصی از معادلات درجه دوم موفق شده بودند، اما آنها راه حلهای خود را فقط به صورت دستور ارائه کردند این راه حلها، عموماً کاربردی و برای رفع نیازهای روزمره بودند نه به منظور گسترش دانش ریاضی و معمولاً فاقد براهین علمی نیز بودند.
ابتکار خوارزمی در آن است که:
نخست همه معادلات درجه دوم شناختهشده زمانش را بررسی میکند
روش حل هریک از آنها را ارائه میدهد.
این روشها را با کمک هندسه اثبات میکند. سه مراحلهای که علم «جبر» را تشکیل میدهند.
جبر از طریق ترجمههای لاتینی کتاب خوارزمی به اروپا راه یافت، و تحول بزرگی در علم ریاضیات را موجب شد.
چرا هنوز از خوارزمی حرف میزنیم؟
واژه Algorithm (الگوریتم) از تلفظ لاتین نام «الخوارزمی» گرفته شده است. همچنین کتاب مشهور الجبر و المقابله او، علم جبر را به شکلی نظاممند معرفی کرد؛ دانشی که امروزه پایه بسیاری از فناوریهای دیجیتال، برنامهنویسی، هوش مصنوعی و علوم مهندسی است.
میراث فرهنگی فقط یک بنای تاریخی نیست. جشنواره خوارزمی نام یک جشنواره علمی در ایران است که به منظور ارج نهادن به مقام دانش پژوهان و فناوران نوآور به نام این دانشمند بزرگ ایرانی اسلامی ابوجعفر محمد بن موسی خوارزمی نامگذاری شده است. این جشنواره هر سال در دو فرایند مجزا برگزار میشود. یکی به عنوان جشنواره جوان خوارزمی برای دانش پژوهان و فناوران کمتر از ۳۵ سال که بخش دانشآموزی نیز دارد و در آذر ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن انجام میشود و یکی جشنواره بینالمللی خوارزمی که در بهمن ماه مراسم تقدیر از برگزیدگان آن با حضور رئیسجمهوری ایران برگزار میشود و علاوه بر طرحهای فنی و مهندسی از داخل کشور، برگزیدگانی از سراسر جهان در زمینههای علوم فنی و مهندسی و علوم پایه را معرفی میکند.
یکی از مأموریتهای میراثفرهنگی، حفاظت از میراث ناملموس و علمی ایران است. خوارزمی نمونهای از این میراث است؛ شخصیتی که اندیشهاش مرزهای جغرافیا را پشت سر گذاشت و هنوز در دانشگاهها، شرکتهای فناوری و حتی تلفنهای همراه ما زنده است.
برای نسل امروز، شناخت خوارزمی یعنی شناخت ریشههای فناوریای که هر روز از آن استفاده میکنیم؛ از موتورهای جستوجو گرفته تا شبکههای اجتماعی و هوش مصنوعی.
درباره محل دقیق آرامگاه خوارزمی اتفاقنظر تاریخی وجود ندارد و تاکنون آرامگاه قطعی و مستندی برای او شناسایی نشده است. بیشتر منابع تنها زمان تقریبی درگذشت او را حدود سال ۸۵۰ میلادی (۲۳۲ هجری قمری) ذکر کردهاند.
اگر خوارزمی امروز زنده بود، بهجای نوشتن کتاب «الجبر و المقابله»، شاید در حال طراحی یک مدل هوش مصنوعی، ساخت یک استارتاپ یا توسعه نسل بعدی الگوریتمهای یادگیری ماشین بود.
شاید وقت آن رسیده که به گذشته فقط نگاه نکنیم؛ بلکه از آن الهام بگیریم.
میراثفرهنگی یعنی آیندهای که ریشه در گذشته دارد.
لیلا صدقی، کارشناس ارشد پژوهش هنر
انتهای پیام/
نظر شما