علیرضا یاوری کارشناس مرمت و احیای بناهای تاریخی در یادداشتی نوشت: سبزوار، شهر یخچالها و شاهکارهای معماری بومی، در طول تاریخ نقشهای پیچیده از تعامل انسان با طبیعت را ترسیم کرده است. در این میان، یخچالها یا یخدانها تنها سازههایی برای ذخیره سرما نیستند، بلکه تجسمی از هوشمندی و دانش معماران ایرانی در غلبه بر چالشهای اقلیمی، مدیریت منابع آب و سازگاری با بلایای طبیعی بودهاند.
در بافت تاریخی شهر سبزوار، سازههایی نهفتهاند که شواهدی ملموس از هوشمندی معماران ایرانی در سازگاری با اقلیم گرم و خشک هستند. یخدانها، انبارهای یخ برای تأمین نیاز روزمره مردم در فصل گرم سال محسوب میشدند.
سبزوار زمانی دارای بیش از ۲۳ یخدان بوده که امروزه بخش عمدهای از آنها تخریب شده و تنها چند مورد به عنوان میراث فرهنگی ثبت شدهاند، بر اساس بررسیهای میدانی و مستندات موجود، در گذشته بیش از ۲۳ یخدان کوچک و بزرگ در سراسر شهر سبزوار وجود داشته است. توزیع این بناها تصادفی نبوده و تابعی از نیاز ساکنان هر منطقه و نقشهکشی شهری در آن دوران بوده است.
به این ترتیب، پنج مورد از آنها در جنوب شرقی شهر، ۱۶ مورد در جنوب غربی شهر و ۲ مورد دیگر در محله کوشک در شمال غربی شهر قرار داشتند.
محله کوشک دارای یک یخدان اختصاصی بوده که فقط برای رفاه اهالی همان محله ساخته شده است، البته امروزه از این تعداد، تنها چهار یخدان در جنوب شهر و در حاشیه کمربندی باقی ماندهاند که در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاند. متأسفانه تمامی یخدانهای شمال شهر که برای تأمین نیاز ساکنان مناطق شمالی طراحی شده بودند، سالهاست که تخریب شده و کمتر اثری از آنها باقی مانده است.
علاوه بر جنبههای فنی و مهندسی این سازهها، یکی از مهمترین نکات درباره یخدانهای سبزوار، مقاومت فوقالعاده آنها در برابر زلزله است. این سازهها از مقاومترین فرمهای بنا در معماری بومی ایران محسوب میشوند. معماران قدیم با انتخاب فرم گنبدی و استفاده از مصالح بومی، سازهای خلق کردهاند که در برابر نیروهای جانبی ناشی از لرزش زمین، پایداری بالایی دارد. هوشمندی معماران در طراحی این سازهها باعث شده تا با وجود قدمت بالا، برخی از آنها هنوز پابرجا باشند.
ساختار و اجزای تشکیل دهنده یخدانها هر کدام بر اساس دانش و فن بنا شدهاند، هر یخدان از سه بخش اصلی تشکیل شده است که شامل چال یا گودال مرکزی که محل انبار یخ است، گنبد مخروطیشکل که روی چال قرار میگیرد و تونل ورودی میشود. دیوارههای دو طرف گنبد تا حدی منحنی طراحی شدهاند تا از تابش مستقیم خورشید در جهت شرق و غرب جلوگیری کنند. همچنین در سمت جنوب، اتاقکی برای نگهبان و فروش یخ تعبیه شده است.
یخدانها با برنامه و مکانیزم مشخصی بوده است، آب مورد نیاز این یخدانها از قناتهای مجاور تأمین میشده است، این آب در حوضچههای کمعمق و کانالهای خاصی هدایت میشد. نکته مهم در طراحی، وجود دیوارهای بلند و ضخیمی به عنوان سایهانداز در اطراف حوضچهها بود. این دیوارها از طلوع تا غروب خورشید، سایهای دائم بر سطح آب میانداختند و مانع از گرم شدن آب و ذوب شدن یخها در طول روز میشدند.
تولید یخ فرآیندی حساب شده و پر زحمت بوده است، در شبهای سرد زمستان، کارگران یخدانها (میریخها) آب را روی سطح یخهای در حال تشکیل میریختند تا ضخامت آنها بیشتر شود. سپس یخها را شکسته و در چال مرکزی انبار میکردند. چال یخ دارای سیستم زهکشی بود تا رطوبت اضافی را جمعآوری کند و از نفوذ آب به دیوارهها جلوگیری نماید. پس از پر شدن چال از یخ، روی آن را با کاه و خاک میپوشاندند و درب یخدان را با گل میبستند تا در فصل گرما از ذوب شدن یخ جلوگیری شود.
تحول روشهای تأمین یخ قبل از پیدایش یخچالهای دائمی در سبزوار
روشهای تأمین یخ قبل از پیدایش یخچالهای دائمی در این منطقه رواج داشته است، قبل از ساخت یخچالها، حاکمان شهر یا نهادی شبیه به شهرداری (بلدیه)، گروههایی را به کوههای اطراف مانند ششتمد و طبس میفرستادند. آنها در گودالها و شیارهای کوهستانی برف جمعآوری کرده، آن را فشرده میکردند و با پوشاندن کاه و خاک تا فصل تابستان نگهداری میکردند، اما بعد از مدتی، ساخت یخچالهای دائمی در حاشیه شهر رواج یافت و تولید یخ به صورت سازمان یافته درون شهر آغاز شد. تهیه یخ از وظایف حاکم یا شهرداری بود و این سازهها دقیقاٌ برای تسهیل این فرآیند ساخته میشدند.
مصالح مورد استفاده در این سازهها از اهمیت ویژهای برخوردار است، خشت خام و کاهگل، ستون فقرات معماری کویر و به ویژه معماری یخدانها هستند. این مصالح نه تنها مقاومترین مواد در برابر زلزله در بستر کویری محسوب میشوند، بلکه بهترین عایقهای حرارتی نیز هستند. کاهگل مانع از انتقال گرمای بیرون به درون و سرمای درون به بیرون میشود.
همچنین اندود کاهگل از نفوذ رطوبت ناشی از برف و باران جلوگیری میکند، رنگ خاکی این بناها نیز از انعکاس نور شدید خورشید جلوگیری کرده و محیطی مطبوع را برای ساکنان فراهم میآورد. سنگ و آجر نیز به دلیل استحکام و در دسترس بودن، در بخشهای خاصی از بنا استفاده شده است.
برخی از یخدانها به طور کامل از بین رفتهاند متأسفانه بخشهایی از بدنه و پوشش برخی از این یخدانها دچار ریزش و فرسایش شدهاند. این مشکلات ناشی از فرسودگی طبیعی مصالح، عدم نگهداری منظم و مداخلات نادرست در سالهای متوالی است.
یخدانهای سبزوار، میراثی ارزشمند هستند که باید با رویکرد علمی و فنی حفظ شوند. این بناها نه تنها نمادی از هویت فرهنگی شهر هستند، بلکه نمونههای بینظیری از معماری پایدار و سازگار با محیطزیست به شمار میروند.
انتهای پیام/
نظر شما