رامین پی بردی، پژوهشگر حوزه گردشگری پایدار و برنامهریزی منطقهای در یادداشتی نوشت: در آستانه برگزاری چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو، خبرگزاری میراثآریا با انتشار گزارشی درباره روند تدوین پروندههای ثبت جهانی ایران، بار دیگر توجه افکار عمومی را به یکی از مهمترین دستاوردهای فرهنگی کشور جلب کرد؛ دستاوردی که حاصل دههها پژوهش، مستندسازی، مطالعات تطبیقی، حفاظت و دفاع علمی از ارزشهای میراث فرهنگی ایران است.
بیتردید، ایران طی چهار دهه گذشته در تهیه پروندههای ثبت جهانی، جایگاهی ممتاز در میان کشورهای عضو کنوانسیون میراث جهانی به دست آورده است. ثبت آثاری همچون باغ ایرانی، قناتهای ایرانی، راهآهن سراسری، جنگلهای هیرکانی و منظر فرهنگی هورامان، تنها ثبت چند اثر تاریخی نیست؛ بلکه بیانگر توان علمی کشور در معرفی ارزشهای تمدنی ایران به جامعه جهانی است.
اما باید پذیرفت که ثبت جهانی، پایان یک مسیر نیست؛ بلکه آغاز مرحلهای دشوارتر و مسئولیتی بزرگتر است.
در نظام میراث جهانی، موفقیت یک کشور تنها با تعداد آثار ثبتشده سنجیده نمیشود؛ بلکه مهمتر از آن، توانایی کشور در حفاظت از ارزشهای برجسته جهانی این آثار، اجرای برنامههای مدیریتی و انتقال این ارزشها به نسلهای آینده است.
به همین دلیل، کمیته میراث جهانی همواره تأکید میکند که ثبت یک اثر، آغاز تعهدی دائمی برای حفاظت، پایش، مدیریت و مشارکت جامعه محلی است؛ تعهدی که باید در تمام دوره حضور اثر در فهرست میراث جهانی استمرار داشته باشد
ایران امروز تجربه ارزشمندی در تدوین پروندههای ثبت جهانی دارد؛ اما مرحله پیش رو، حرکت از «دیپلماسی ثبت» به سوی «حکمرانی میراث جهانی» است.
حکمرانی میراث جهانی به معنای آن است که حفاظت از یک اثر تنها وظیفه یک دستگاه اجرایی نباشد، بلکه مجموعهای از نهادهای دولتی، دانشگاهها، شهرداریها، شوراهای محلی، سازمانهای مردمنهاد و خود جوامع محلی در مدیریت آن مشارکت داشته باشند.
چنین رویکردی موجب میشود میراث جهانی از یک عنوان افتخارآمیز فراتر رفته و به بستری برای توسعه پایدار، آموزش، اشتغال، سرمایهگذاری فرهنگی و ارتقای کیفیت زندگی ساکنان تبدیل شود.
منظر فرهنگی هورامان نمونهای روشن از این واقعیت است.
ثبت جهانی هورامان با اتکا به ارزشهای کمنظیر معماری پلکانی، نظام سنتی بهرهبرداری از زمین، زبان، آیینها، دانش بومی و تعامل تاریخی انسان و طبیعت تحقق یافت؛ اما حفظ این جایگاه، مستلزم مدیریت مستمر همین ارزشهاست.
اگر آبراهههای تاریخی آلوده شوند، اگر باغهای سنتی کارکرد خود را از دست بدهند، اگر زبان هورامی در میان نسل جوان کمرنگ شود، اگر مهاجرت روستاییان افزایش یابد یا گردشگری بدون برنامه بر ظرفیتهای منطقه فشار وارد کند، بخشی از همان ارزشهایی که مبنای ثبت جهانی بودهاند، به تدریج آسیب خواهند دید.
از این رو، حفاظت از میراث جهانی تنها به مرمت بناها محدود نمیشود؛ بلکه حفاظت از فرهنگ زنده، محیطزیست، شیوههای معیشت، دانش بومی و مشارکت مردم را نیز در بر میگیرد.
یکی از مهمترین الزامات آثار ثبت جهانی، اجرای برنامه مدیریت است.
برنامه مدیریت صرفاً یک سند اداری نیست؛ بلکه نقشه راهی است که باید اهداف، اولویتها، مسئولیتها، شیوههای پایش، مدیریت گردشگری، حفاظت محیطزیست، آموزش، مشارکت مردم و تأمین منابع مالی را بهصورت منسجم مشخص کند.
در بسیاری از کشورهای موفق، کیفیت اجرای برنامه مدیریت مهمترین شاخص ارزیابی عملکرد یک اثر ثبت جهانی به شمار میآید.
هیچ اثر جهانی بدون مشارکت مردم ماندگار نخواهد بود.
ساکنان محلی، نخستین حافظان میراث جهانی هستند. آنان نهتنها در حفظ معماری، باغها و منظر فرهنگی نقش دارند، بلکه محافظت از زبان، آیینها، موسیقی، صنایعدستی و دانش بومی نیز بر عهده آنان است.
به همین دلیل، توانمندسازی جوامع محلی، آموزش نسل جوان، حمایت از کسبوکارهای بومی و مشارکت دادن مردم در تصمیمگیری، از ارکان اصلی مدیریت موفق میراث جهانی به شمار میرود.
ثبت جهانی معمولاً موجب افزایش توجه گردشگران میشود؛ اما اگر این رشد بدون برنامهریزی باشد، میتواند خود به عاملی برای تخریب میراث تبدیل شود.
تراکم بیش از ظرفیت، تولید پسماند، آلودگی منابع آب، ساختوسازهای نامتناسب و فشار بر زیرساختهای محلی، از جمله مخاطراتی هستند که بسیاری از میراثهای جهانی با آن روبهرو بودهاند.
بنابراین، توسعه گردشگری باید همواره در چارچوب ظرفیت تحمل منطقه و با رعایت اصول پایداری برنامهریزی شود تا منافع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن برای جامعه میزبان حفظ شود.
اگر دهههای گذشته، دهه تدوین پروندههای موفق ثبت جهانی بود، دهه پیش رو باید دهه ارتقای نظام مدیریت میراث جهانی باشد.
ایران اکنون این فرصت را دارد که در کنار موفقیت در ثبت آثار، الگویی برای مدیریت هوشمندانه، مشارکتمحور و پایدار میراث جهانی نیز ارائه کند؛ الگویی که در آن حفاظت از میراث، توسعه محلی، ارتقای کیفیت زندگی و گردشگری مسئولانه در کنار یکدیگر معنا پیدا کنند.
ثبت جهانی افتخاری برای هر ملت است؛ اما آنچه این افتخار را ماندگار میکند، حفاظت مستمر، مدیریت کارآمد و مسئولیتپذیری در برابر نسلهای آینده است.
از چغازنبیل تا هورامان و از تختجمشید تا الموت، آنچه در فهرست میراث جهانی ثبت میشود، تنها یک اثر تاریخی نیست؛ بلکه تعهدی است برای پاسداری از بخشی از میراث مشترک بشریت؛ تعهدی که هر روز باید آن را با دانش، برنامهریزی و مشارکت اجتماعی از نو معنا کرد.
انتهای پیام/
نظر شما