سیده مریم نوابی سرپرست پایگاه ملی مسجد جامع ساوه در یادداشتی نوشت: هشدارهای اخیر سازمان هواشناسی کشور درباره وقوع رگبارهای شدید، بارندگیهای سیلآسا و احتمال جاری شدن روانآب و سیلاب در برخی استانها، بار دیگر اهمیت حفاظت پیشگیرانه از بناها و بافتهای تاریخی را یادآور میشود. این هشدارها صرفاً پیشبینی یک پدیده جوی نیست، بلکه زنگ هشداری برای فعال شدن نظام مدیریت خطر در حوزه میراث فرهنگی است؛ حوزهای که هرگونه غفلت در آن میتواند خسارتهایی جبرانناپذیر به هویت تاریخی و فرهنگی ایران وارد کند.
آثار تاریخی به دلیل قدمت، فرسودگی طبیعی، استفاده از مصالح سنتی همچون خشت، گل، آجر، سنگ و ملاتهای آهکی و نیز قرار گرفتن بسیاری از آنها در بافتهای تاریخی یا مجاورت مسیلها و رودخانهها، در برابر مخاطرات ناشی از بارندگیهای شدید آسیبپذیرتر از سازههای جدید هستند. نفوذ رطوبت، آبشستگی پی، فرسایش دیوارها، ریزش اندودها، تخریب تزئینات معماری، رانش خاک و نشست سازه از جمله مهمترین پیامدهای بارشهای شدید برای این آثار ارزشمند به شمار میرود. در چنین شرایطی، نخستین اقدام ضروری، فعال شدن کمیتههای مدیریت بحران در ادارات کل میراث فرهنگی استانها و پایگاههای میراث ملی و جهانی است. پایش میدانی بناها و محوطههای تاریخی، بهویژه آثاری که سابقه آسیبدیدگی، ترکهای سازهای یا مشکلات ناشی از رطوبت دارند، باید پیش از آغاز بارندگیها انجام شود. بررسی وضعیت بامها، ناودانها، آبروها، گنبدها، طاقها، دیوارهای فرسوده و مسیرهای هدایت آب، میتواند از نفوذ آب به کالبد بنا جلوگیری کند.
پاکسازی جویها، کانالها و مسیرهای دفع آبهای سطحی در بافتهای تاریخی نیز باید با همکاری شهرداریها، مدیریت بحران و سایر دستگاههای خدماترسان در اولویت قرار گیرد. تجربه سیلابهای سالهای گذشته نشان داده است که انسداد مسیرهای هدایت آب، یکی از عوامل مهم تشدید خسارت به آثار تاریخی بوده است. مدیریت یکپارچه میان دستگاههای مسئول، شرط اساسی حفاظت مؤثر از میراث فرهنگی در شرایط بحران است.
در بناهای تاریخی دارای اشیای موزهای، اسناد و آثار منقول ارزشمند، لازم است برنامه حفاظت اضطراری پیش از وقوع بحران اجرا شود. انتقال موقت آثار از نقاط آسیبپذیر، ایمنسازی مخازن، کنترل نفوذ آب و تجهیز پایگاهها به امکانات اولیه مدیریت بحران، میتواند خسارات احتمالی را کاهش دهد.
همچنین تشکیل تیمهای پایش و واکنش سریع در پایگاههای میراث فرهنگی ضروری است. این تیمها باید هرگونه نشانه نفوذ آب، نشست، ریزش یا تغییرات سازهای را ثبت و گزارش کرده و هماهنگی لازم را با ستادهای مدیریت بحران انجام دهند. در مدیریت مخاطرات طبیعی، سرعت واکنش در ساعات اولیه، نقشی تعیینکننده در جلوگیری از گسترش آسیبها دارد.
مستندسازی وضعیت موجود آثار، تهیه تصاویر بهروز، گزارشهای فنی و ثبت وضعیت آسیبشناسی بناها پیش از وقوع حادثه نیز امکان ارزیابی دقیق خسارات و برنامهریزی علمی برای مرمتهای پس از بحران را فراهم میکند.
از سوی دیگر، مشارکت ساکنان بافتهای تاریخی و جوامع محلی اهمیت ویژهای دارد. اطلاعرسانی درباره نحوه مواجهه با بارندگیهای شدید، گزارش بهموقع آسیبها، جلوگیری از انسداد مسیرهای آب و پرهیز از مداخلات غیراصولی، نقش مهمی در کاهش خسارات خواهد داشت.
همچنین در روزهای صدور هشدارهای هواشناسی، عملیات عمرانی، گودبرداریها و فعالیتهایی که احتمال افزایش خطر برای بناهای تاریخی دارند، باید با حساسیت بیشتری مدیریت شوند. بازبینی داربستها، پوششهای حفاظتی و کارگاههای مرمتی نیمهتمام نیز ضروری است.
واقعیت آن است که مدیریت بحران در حوزه میراث فرهنگی، از زمان وقوع حادثه آغاز نمیشود، بلکه از لحظه دریافت هشدارهای هواشناسی و اجرای اقدامات پیشگیرانه شکل میگیرد. هر ساعت آمادگی پیش از بحران، میتواند از هزینههای سنگین مرمت و از دست رفتن بخشهایی از میراث غیرقابل جایگزین کشور جلوگیری کند.
امروزه در اسناد و رهنمودهای تخصصی یونسکو و شورای بینالمللی بناها و محوطهها (ICOMOS)، «حفاظت پیشگیرانه» (Preventive Conservation) و «کاهش خطرپذیری میراث فرهنگی در برابر مخاطرات طبیعی» (Disaster Risk Reduction for Cultural Heritage) از ارکان مدیریت پایدار میراث فرهنگی شناخته میشود. این رویکرد بر آمادگی، پایش مستمر، ارزیابی ریسک و هماهنگی بینبخشی برای کاهش خسارات پس از بحران تأکید دارد.
میراث فرهنگی ایران، حافظه تاریخی و هویت تمدنی این سرزمین است. حفاظت از آن در برابر مخاطرات طبیعی، مسئولیتی ملی و بیننسلی است. امروز بیش از هر زمان دیگر، باید از «مرمت پس از بحران» به سمت «مدیریت پیشگیرانه مخاطرات» حرکت کرد؛ رویکردی که با کاهش هزینهها، زمینه حفظ اصالت و ارزشهای فرهنگی آثار تاریخی را برای نسلهای آینده فراهم میکند.
انتهای پیام/
نظر شما