میراث آریا: در هرمزگان، دریا تنها یک عنصر طبیعی یا منبع معیشت نیست؛ بلکه بخشی از فرهنگ، باور و زندگی روزمره مردم محسوب می‌شود. بسیاری از آیین‌های سنتی این استان در ارتباط مستقیم با آب، ساحل و دریا شکل گرفته‌اند و چهارشنبه آخر ماه صفر نیز یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این پیوند تاریخی است. در این آیین، آب خلیج فارس نماد پاکی، آرامش، شفا و آغازی دوباره تلقی می‌شود و مردم با انجام اعمالی نمادین، از خداوند سلامتی، گشایش، خیر و برکت طلب می‌کنند.

پژوهشگران فرهنگ عامه بر این باورند که بسیاری از آیین‌های جنوب ایران حاصل هم‌نشینی باورهای مذهبی با فرهنگ دریانشینی است. چهارشنبه آخر ماه صفر نیز در همین بستر شکل گرفته و طی قرن‌ها، نسل به نسل منتقل شده است. اگرچه درباره زمان دقیق پیدایش این آیین سند تاریخی مشخصی وجود ندارد، اما استمرار آن در شهرها و روستاهای ساحلی هرمزگان نشان می‌دهد که این سنت از گذشته‌های دور در میان مردم رواج داشته و به عنوان بخشی از میراث ناملموس منطقه حفظ شده است.

در فرهنگ مردم هرمزگان، ماه صفر با باورهایی درباره سختی‌ها و حوادث احتمالی همراه بوده است. از همین رو، آخرین چهارشنبه این ماه به عنوان زمانی برای بدرقه روزهای دشوار، دور کردن بلا و استقبال از آینده‌ای روشن شناخته می‌شود. این نگاه، بیش از آنکه بر خرافه استوار باشد، بازتابی از نیاز انسان به امید، آرامش و آغاز دوباره پس از یک دوره اندوه است؛ موضوعی که در بسیاری از فرهنگ‌های جهان نیز نمونه‌هایی مشابه دارد.

از نخستین ساعات صبح آخرین چهارشنبه ماه صفر، خانواده‌ها از نقاط مختلف شهرها و روستاهای ساحلی راهی دریا می‌شوند. فضای سواحل در این روز حال و هوایی متفاوت دارد؛ خانواده‌ها، سالمندان، جوانان و کودکان در کنار یکدیگر گرد می‌آیند و هر یک بر اساس سنت‌های خانوادگی خود، مراسم را اجرا می‌کنند.

بخش اصلی آیین با ورود دسته‌جمعی مردم به آب آغاز می‌شود. شرکت‌کنندگان با ذکر صلوات و تلاوت سوره‌های «انشراح»، «نصر»، «تین» و «توحید» وارد دریا می‌شوند و منتظر می‌مانند تا هفت موج از مقابل آنان عبور کند. عدد هفت در فرهنگ عامه ایران و بسیاری از آیین‌های سنتی، نمادی از کمال و پاکی است و در این مراسم نیز جایگاه ویژه‌ای دارد.

پس از عبور موج‌ها، افراد سه مرتبه سر خود را در آب فرو می‌برند و بیرون می‌آورند. این حرکت نمادین، نشانه شست‌وشوی روح و جسم از غم، نگرانی، بیماری و انرژی‌های منفی دانسته می‌شود. در پایان نیز بسیاری از شرکت‌کنندگان لباس‌های سیاه عزاداری را کنار می‌گذارند تا پایان ایام سوگواری و آغاز روزهایی سرشار از امید را به صورت نمادین اعلام کنند.

یکی دیگر از بخش‌های جالب این آیین، انتقال آب دریا به خانه است. برخی خانواده‌ها ظرفی از آب دریا را بدون آنکه بر زمین بگذارند، تا منزل حمل می‌کنند و سپس آن را در چهار گوشه خانه می‌ریزند. این رسم، در باور مردم، نمادی از ورود برکت، فراوانی، سلامتی و آرامش به محیط زندگی است و همچنین برای دور ماندن چشم‌زخم و ناملایمات انجام می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم فرهنگ سنتی هرمزگان، وابستگی بسیاری از آیین‌ها به تقویم قمری است. برخلاف برخی مناطق کشور که بیشتر مناسبت‌های فرهنگی بر اساس تقویم خورشیدی برگزار می‌شود، در هرمزگان بخش قابل توجهی از آیین‌های بومی، مذهبی و اجتماعی بر پایه ماه‌های قمری شکل گرفته‌اند. این ویژگی نشان می‌دهد که تقویم قمری تنها ابزاری برای تعیین زمان مناسبت‌های مذهبی نبوده، بلکه نقش مهمی در شکل‌گیری فرهنگ عامه، سبک زندگی و روابط اجتماعی مردم منطقه داشته است.

چهارشنبه آخر ماه صفر، افزون بر ابعاد معنوی، کارکردی اجتماعی نیز دارد. حضور هم‌زمان خانواده‌ها در سواحل، مشارکت نسل‌های مختلف در اجرای مراسم و انتقال شیوه برگزاری آیین از سالمندان به کودکان و نوجوانان، سبب شده است این سنت همچنان زنده و پویا باقی بماند.

در سال‌های اخیر، آیین‌های بومی به یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری فرهنگی در جهان تبدیل شده‌اند و گردشگران بسیاری علاقه‌مندند در سفرهای خود با سبک زندگی، باورها و سنت‌های جوامع محلی آشنا شوند. چهارشنبه آخر ماه صفر نیز از جمله آیین‌هایی است که می‌تواند نقش مهمی در معرفی فرهنگ هرمزگان ایفا کند.

چهارشنبه آخر ماه صفر، نمادی از پیوند عمیق ایمان، طبیعت و فرهنگ در زندگی مردم هرمزگان است؛ آیینی که نشان می‌دهد چگونه یک جامعه محلی توانسته است در گذر زمان، باورهای خود را در قالب سنتی ماندگار حفظ کند و آن را به نسل‌های بعد منتقل سازد. استمرار این مراسم، بیانگر پویایی فرهنگ بومی استان و اهمیت میراث ناملموس در حفظ هویت تاریخی و اجتماعی مردمان سواحل خلیج فارس است؛ میراثی که نه‌تنها برای هرمزگان، بلکه برای فرهنگ ایران ارزشمند و شایسته پاسداشت است.

انتهای پیام/