میراثآریا: یکی از مهمترین مؤلفههای شکلدهنده به بازار گردشگری مذهبی ایران، گستره جغرافیایی جمعیت شیعیان در جهان است. برآورد مرکز پژوهشی «پیو» در مطالعه سال ۲۰۰۹، جمعیت شیعیان جهان را حدود ۲۰۰ میلیون نفر، اعلام کرده بود. این آمار به دلیل قدمت مطالعه، طبیعتا نمیتواند بهعنوان برآورد دقیق جمعیت شیعیان در سال ۲۰۲۶ مورد استفاده قرار گیرد، اما همچنان یکی از منابع شناختهشده برای ترسیم ابعاد جمعیتی تشیع در جهان است.
پیو در مطالعه جدیدتر خود درباره تغییرات جمعیت ادیان در فاصله سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰، شمار مسلمانان جهان در سال ۲۰۲۰ را حدود ۲ میلیارد نفر برآورد کرده است؛ جمعیتی که ۲۵.۶ درصد از کل جمعیت جهان را تشکیل میداد.
بر اساس همان مطالعه قدیمیتر، ایران با حدود ۶۶ تا ۷۰ میلیون شیعه، در سال ۲۰۰۹ بزرگترین جمعیت شیعه جهان را در خود جای داده بود و حدود ۳۷ تا ۴۰ درصد جمعیت شیعیان جهان در ایران زندگی میکردند. پس از ایران نیز پاکستان، هند و عراق از مهمترین کانونهای جمعیتی شیعیان به شمار میرفتند و مجموعا حدود ۶۸ تا ۸۰ درصد شیعیان جهان در همین چهار کشور زندگی میکردند.
این ارقام اگرچه مربوط به بیش از یک دهه قبل است، یک واقعیت مهم را برای سیاستگذاری گردشگری آشکار میکند: ایران در مجاورت و در ارتباط مستقیم با یکی از مهمترین حوزههای جمعیتی گردشگری مذهبی جهان قرار دارد.
ایران؛ از مقصد زیارت تا مقصد فرهنگی
ظرفیت ایران در گردشگری مذهبی تنها به شمار جمعیت مخاطبان بالقوه محدود نمیشود. مزیت اصلی کشور در این حوزه، همزمانی چند ظرفیت است: مراکز مهم زیارتی، میراث تاریخی و معماری، آیینها و مناسک مذهبی، موزهها، بازارهای تاریخی، صنایعدستی، غذا و تنوع فرهنگی. در چنین چارچوبی، زیارت میتواند نقطه آغاز سفر باشد، نه الزاما پایان آن.
مشهد نمونه روشن این ظرفیت است. حرم مطهر امام رضا(ع) در مرکز شبکهای از جاذبههای تاریخی، فرهنگی و طبیعی خراسان رضوی قرار گرفته است. زائری که با انگیزه زیارت وارد مشهد میشود، در صورت طراحی مناسب محصولات گردشگری میتواند در ادامه سفر خود با تاریخ و فرهنگ خراسان، معماری ایرانی ـ اسلامی، موزهها، بازارهای سنتی، صنایعدستی و حتی جاذبههای طبیعی منطقه نیز آشنا شود.
از همین منظر، توسعه «گردشگری زیارتی ـ فرهنگی» میتواند یکی از مسیرهای مهم آینده گردشگری ایران باشد؛ مدلی که در آن زیارت، انگیزه اصلی سفر است اما تجربه گردشگر به یک مکان مقدس محدود نمیماند.
مشهد؛ کانونی فراتر از زیارت
جایگاه مشهد در گردشگری مذهبی ایران، بیش از آنکه به تعداد زائران وابسته باشد، به ظرفیت آن برای شکل دادن به یک شبکه گردشگری گستردهتر مربوط است.
سالروز شهادت امام رضا(ع) نمونهای روشن از ظرفیت اجتماعی و فرهنگی این شهر است. حضور گسترده زائران، برگزاری آیینهای مذهبی و شکلگیری مجموعهای از فعالیتهای فرهنگی و خدماتی، مشهد را به یکی از مهمترین نمونههای گردشگری زیارتی در ایران تبدیل کرده است.
اما در نگاه توسعهای، مسئله اصلی، افزایش کیفیت تجربه، مدت اقامت، میزان هزینهکرد گردشگر و توزیع سفر در مقصد است.
به همین دلیل، پیوند دادن مشهد با سایر مقاصد گردشگری خراسان رضوی و حتی طراحی مسیرهای مکمل میان مشهد و دیگر شهرهای تاریخی کشور میتواند ارزش اقتصادی سفر زیارتی را افزایش دهد.
قم؛ پیوند زیارت، دانش و میراث
قم نیز در منظومه گردشگری مذهبی ایران جایگاهی متفاوت و مکمل دارد. حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س)، مسجد مقدس جمکران و پیشینه حوزه علمیه، این شهر را به مقصدی با ابعاد همزمان زیارتی، فرهنگی و علمی تبدیل کرده است.
ظرفیت قم نیز میتواند فراتر از سفر زیارتی تعریف شود. معماری مذهبی، کتاب و نسخههای خطی، تاریخ تشیع، هنرهای وابسته به فرهنگ دینی و مراکز علمی، مجموعهای از عناصر فرهنگی را شکل میدهند که قابلیت تبدیل شدن به محصولات تخصصی گردشگری را دارند.
در واقع، مشهد و قم را میتوان دو نمونه متفاوت از ظرفیتهای گردشگری مذهبی ایران دانست؛ یکی با محوریت زیارت امام رضا(ع) و دیگری با پیوند میان زیارت، دانش و تاریخ تشیع.
عدد ۳.۵ میلیون؛ نشانهای از یک بازار بالفعل
اهمیت این ظرفیت زمانی روشنتر میشود که آمار گردشگران مذهبی واردشده به کشور مورد توجه قرار گیرد. سیدرضا صالحیامیری، وزیر میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، اعلام کرده است که در سال ۱۴۰۳ حدود ۳.۵ میلیون گردشگر مذهبی از مقاصدی از جمله عراق، کشورهای حوزه خلیجفارس، آسیای مرکزی و قفقاز به ایران سفر کردهاند. این رقم در کنار آمار اعلامشده حدود ۷.۳ میلیون گردشگر خارجی در همان سال، نشان میدهد گردشگری مذهبی یکی از بخشهای مهم بازار گردشگری ورودی ایران است.
البته در تحلیل این آمار باید میان «گردشگر مذهبی» و «کل زائران خارجی» تفاوت قائل شد. عدد ۳.۵ میلیون، رقم اعلامشده درباره گردشگران مذهبی است و نباید بدون توضیح، معادل تمام زائران خارجی یا تمام سفرهای زیارتی به ایران تلقی شود.
با وجود این ملاحظه آماری، اصل موضوع روشن است: بخشی از بازار گردشگری مذهبی ایران هماکنون بالفعل است و کشور برای توسعه آن، فقط با یک ظرفیت نظری مواجه نیست.
بازار هدف؛ از همسایگان تا جنوب و شرق آسیا
عراق، کشورهای حوزه خلیجفارس، جمهوری آذربایجان، افغانستان و دیگر کشورهای پیرامونی، به دلیل نزدیکی جغرافیایی و پیوندهای فرهنگی، از مهمترین بازارهای گردشگری مذهبی ایران محسوب میشوند.
در کنار بازارهای نزدیک، جمعیتهای قابل توجه شیعه در پاکستان و هند نیز ظرفیت مهمی برای توسعه گردشگری ایران ایجاد میکنند. برآورد پیو در سال ۲۰۰۹، برای پاکستان حدود ۱۷ تا ۲۶ میلیون و برای هند حدود ۱۶ تا ۲۴ میلیون شیعه برآورد کرده بود. این ارقام نیز مانند سایر دادههای آن مطالعه، برآوردهای تاریخی هستند و نباید بهعنوان آمار روزآمد جمعیت سال ۲۰۲۶ معرفی شوند؛ اما برای شناخت گستره جغرافیایی بازارهای بالقوه اهمیت دارند.
توسعه این بازارها البته فقط با تبلیغات محقق نمیشود. دسترسی هوایی و زمینی، تسهیل روادید، خدمات چندزبانه، استانداردهای اقامتی، حملونقل درونشهری، راهنمایان آموزشدیده و طراحی بستههای متناسب با نیاز گردشگران، از الزامات تبدیل ظرفیت بالقوه به سفر واقعی است.
آیینها؛ بخشی از سرمایه گردشگری ایران
آیینهای محرم و صفر، مراسم عاشورایی، مناسک مرتبط با زیارت، جشنها و اعیاد مذهبی و دیگر جلوههای فرهنگ دینی، بخشی از میراث ناملموس ایران را تشکیل میدهند که در صورت معرفی و حفاظت صحیح، میتوانند در قالب محصولات گردشگری فرهنگی مورد توجه قرار گیرند.
در این میان، حفظ اصالت آیینها اهمیت اساسی دارد. توسعه گردشگری نباید به تغییر ماهیت مناسک یا تبدیل آنها به برنامهای صرفا نمایشی منجر شود بلکه سیاست درست آن است که گردشگر با رعایت حرمت و اقتضائات فرهنگی، امکان آشنایی با یک میراث زنده و واقعی را پیدا کند.
این رویکرد میتواند همزمان دو هدف را دنبال کند: صیانت از میراث ناملموس و ایجاد ارزش اقتصادی برای جوامع محلی.
گردشگری مذهبی و اقتصاد محلی
یکی از مهمترین ویژگیهای گردشگری مذهبی، گستره زنجیره اقتصادی آن است. ورود گردشگر تنها به درآمد یک واحد اقامتی یا یک مجموعه زیارتی محدود نشده و حملونقل، اقامت، رستوران، صنایعدستی، بازارهای سنتی، راهنمایان گردشگری، خدمات فرهنگی و مجموعهای از کسبوکارهای کوچک و متوسط نیز از این جریان منتفع میشوند. از این منظر، افزایش مدت اقامت زائر خارجی اهمیت ویژهای پیدا میکند.
اگر سفر زیارتی از یک اقامت کوتاه به یک سفر چندمقصدی تبدیل شود، هزینهکرد گردشگر در شهر مقصد و مناطق پیرامونی افزایش پیدا میکند و منافع گردشگری نیز از یک نقطه به مجموعهای از شهرها و جوامع محلی منتقل میشود. این همان نقطهای است که گردشگری مذهبی میتواند با سیاست توسعه متوازن گردشگری پیوند بخورد.
از «تعداد زائر» به «ارزش سفر»
در سیاستگذاری گردشگری، تعداد ورودی تنها یکی از شاخصهای موفقیت است. شاخصهای مهم دیگری همچون مدت اقامت، هزینهکرد، رضایت گردشگر، تعداد مقاصد مورد بازدید و میزان مشارکت جوامع محلی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
هدف راهبردیتر، تبدیل بخشی از سفرهای زیارتی به سفرهای زیارتی ـ فرهنگی، افزایش ماندگاری گردشگر، معرفی مقاصد مکمل و توزیع منافع اقتصادی در زنجیره گردشگری است.
در این الگو، مشهد میتواند دروازه ورود به میراث خراسان باشد، قم میتواند حلقه پیوند زیارت و گردشگری فرهنگی ـ علمی باشد و دیگر شهرهای تاریخی و مذهبی ایران نیز در قالب مسیرهای مکمل وارد شبکه گردشگری شوند.
ظرفیت مذهبی؛ فرصتی برای تعامل فرهنگی
گردشگری مذهبی علاوه بر آثار اقتصادی، یک ظرفیت فرهنگی نیز محسوب میشود. گردشگر در سفر خود تنها یک بنا یا زیارتگاه را مشاهده نخواهد کرد، او با جامعه میزبان، فرهنگ، هنر، معماری، غذا، صنایعدستی و سبک زندگی مردم مواجه میشود. همین تجربه مستقیم میتواند شناخت متقابل میان ملتها را تقویت کند و گردشگری را به یکی از ابزارهای مؤثر تعامل فرهنگی تبدیل سازد.
برای ایران، که از یک سو از مراکز مهم زیارتی جهان اسلام برخوردار است و از سوی دیگر یکی از غنیترین مجموعههای میراث تاریخی و فرهنگی منطقه را در اختیار دارد، این پیوند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در چنین نگاهی، گردشگری مذهبی نه یک بخش منفک از گردشگری کشور، بلکه نقطه اتصال میان زیارت، میراثفرهنگی، اقتصاد محلی و تعامل فرهنگی است.
فرصت بزرگ پیشرو
برآورد تاریخی پیو از جمعیت شیعیان جهان، بهتنهایی نمیتواند مبنای آمار سال ۲۰۲۶ قرار گیرد، اما در کنار رشد جمعیت مسلمانان جهان و آمار بالفعل ورود گردشگران مذهبی به ایران، تصویری روشن از ابعاد بازاری ارائه میدهد که کشور میتواند برای آن برنامهریزی کند. پیو در تازهترین برآورد خود، جمعیت مسلمانان جهان در سال ۲۰۲۰ را حدود ۲ میلیارد نفر اعلام کرده است؛ رقمی که ۲۵.۶ درصد جمعیت جهان را شامل میشد.
در این میان، ایران مزیتی دارد که بسیاری از مقاصد رقیب از آن برخوردار نیستند: قرار گرفتن همزمان در تقاطع زیارت، تمدن، تاریخ، معماری، هنر، آیین و فرهنگ.
سالروز شهادت امام رضا(ع) بیش از هر زمان دیگری این ظرفیت را در مشهد نمایان میکند؛ شهری که میلیونها زائر را در طول سال به سوی خود میکشاند و میتواند در یک نگاه توسعهمحور، نقطه آغاز سفرهایی گستردهتر در پهنه فرهنگی ایران باشد. مسئله اصلی از این پس، مسئله، طراحی تجربهای کاملتر از ایران برای زائر است.
تجربهای که از زیارت آغاز شود، با میراثفرهنگی و تاریخی ادامه پیدا کند، به اقتصاد محلی و صنایعدستی پیوند بخورد و در نهایت، گردشگر را با تصویری عمیقتر از فرهنگ و تمدن ایران بدرقه کند.
در چنین الگویی، ظرفیت گردشگری مذهبی ایران میتواند یکی از پایههای توسعه گردشگری فرهنگی کشور و بخشی از ظرفیت گسترده ایران برای تعامل فرهنگی با جهان اسلام باشد.
انتهای پیام/
نظر شما