حمید الماسینیا کارشناس گردشگری و رسانه در یادداشتی نوشت: آلودگی نفتی در بخشهایی از سواحل قشم و جزیره هنگام، در شرایطی به یکی از مهمترین دغدغههای محیطزیستی روزهای اخیر تبدیل شده است که اقتصاد گردشگری این جزیره بیش از هر زمان دیگری به کیفیت سواحل، سلامت اکوسیستمهای دریایی و اعتماد گردشگران وابسته است؛ حادثهای که اگرچه عملیات پاکسازی آن در حال انجام است، اما آثار واقعی آن بر محیطزیست و گردشگری نیازمند پایش و ارزیابی بلندمدت خواهد بود.
جزیره قشم بهعنوان بزرگترین جزیره ایران در خلیج فارس، مقصدی است که بخش قابلتوجهی از جاذبههای آن در پیوند مستقیم با طبیعت و دریا تعریف میشود، از جنگلهای حرا و سواحل جنوبی گرفته تا گردشگری دریایی، گشتهای قایقی، تماشای دلفینها و سفر به جزیره هنگام، بسیاری از فعالیتهای گردشگری جزیره به سلامت اکوسیستم دریایی وابسته است.
از همین رو، آلودگی نفتی را نمیتوان تنها در محدوده چند کیلومتر ساحل آلوده بررسی کرد؛ دامنه واقعی بحران، زمانی مشخص خواهد شد که آثار احتمالی آن بر زیستبومهای حساس، فعالیتهای اقتصادی جوامع ساحلی و تصویر گردشگری قشم ارزیابی شود.
آغاز عملیات پاکسازی در سواحل قشم
براساس گزارشهای میدانی منتشرشده، لکههای نفتی در بخشهایی از سواحل جزیره قشم از جمله محدوده شهر سوزا، روستاهای شیبدراز و نقاشه مشاهده شده و آلودگی در برخی نقاط به محدودههای حساس ساحلی نیز رسیده است و در پی مشاهده آلودگی، دستگاههای اجرایی و نیروهای محلی عملیات پاکسازی را آغاز کردند. بخشی از آلودگی بهصورت دستی از نوار ساحلی جمعآوری شده و نیروهای محیطزیست، منابع طبیعی، بنادر و دریانوردی، فرمانداری، دهیاریها، سازمانهای مردمنهاد و مجموعه منطقه آزاد قشم در روند مقابله با آلودگی مشارکت دارند و این واکنش میدانی نشاندهنده ظرفیت قابلتوجه جامعه محلی و دستگاههای اجرایی برای مقابله با بحران است، اما در کنار عملیات پاکسازی، یک موضوع مهمتر نیز مطرح است که چگونگی پایش آثار آلودگی پس از پایان عملیات جمعآوری است.
پاک شدن ساحل به معنای پایان آلودگی نیست
لکههای نفتی در نگاه نخست یک پدیده قابل مشاهدهاند؛ اما بخش مهمی از آثار آلودگی ممکن است در سطح رسوبات، زیستگاههای ساحلی و زنجیره غذایی باقی بماند که از این رو کارشناسان محیطزیست در مواجهه با چنین حوادثی معمولاً علاوه بر جمعآوری نفت از سطح ساحل، بر پایش دورهای آب، رسوبات، آبزیان و زیستگاههای حساس تأکید دارند و این موضوع برای جزیره قشم اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا جزیره دارای مجموعهای از زیستبومهای حساس است که ارزش آنها تنها اقتصادی نیست و بخشی از هویت طبیعی و گردشگری منطقه را شکل میدهند که جنگلهای حرا نمونه بارز این زیستبومها هستند.
حرا؛ سرمایه طبیعی و گردشگری قشم
جنگلهای حرا از مهمترین ظرفیتهای طبیعتگردی قشم به شمار میروند. این زیستبوم علاوه بر نقش اکولوژیک، برای گردشگری دریایی و معیشت جوامع محلی نیز اهمیت دارد و ورود احتمالی مواد نفتی به چنین زیستبومهایی نیازمند توجه ویژه است؛ زیرا ریشهها، رسوبات ساحلی و موجودات وابسته به این اکوسیستم ممکن است در معرض آلودگی قرار گیرند و بنابراین درباره حرا نباید صرفاً به این پرسش پاسخ داد که «آیا لکه نفتی دیده میشود یا خیر؟ و آیا اکوسیستم حرا پس از حادثه بهصورت علمی پایش شده و آیا شاخصهای زیستی آن به شرایط قبل از آلودگی بازگشته است؟ پاسخ به این پرسش تنها با پایش مستمر و انتشار نتایج علمی امکانپذیر است.
گردشگری دریایی؛ اقتصادی که مستقیماً به کیفیت آب وابسته است
گردشگری دریایی یکی از بخشهای مهم اقتصاد گردشگری قشم است و فعالیت قایقهای گردشگری، تورهای دریایی، سفر به هنگام، بازدید از حرا و سایر جاذبههای ساحلی، همگی به سلامت محیط دریایی وابستهاند و در چنین شرایطی حتی یک حادثه محدود نیز میتواند بر رفتار گردشگران اثر بگذارد و گردشگر پیش از انتخاب مقصد، تنها به قیمت و امکانات اقامتگاه توجه نمیکند؛ کیفیت محیطزیست نیز بخشی از تصمیم اوست.
تصاویر منتشرشده از یک ساحل آلوده در شبکههای اجتماعی میتواند این تصور را ایجاد کند که کل جزیره با مشکل مواجه است، حتی اگر آلودگی در محدودهای مشخص و محدود رخ داده باشد و به همین دلیل، مدیریت افکار عمومی در کنار مدیریت آلودگی اهمیت پیدا میکند.
خطر شکلگیری تصویر آلودگی
یکی از چالشهای جدی برای صنعت گردشگری قشم، تبدیل یک حادثه محیطزیستی محدود به یک تصویر فراگیر درباره مقصد است که در چنین شرایطی اطلاعرسانی دقیق میتواند نقش تعیینکنندهای داشته باشد و مسئولان باید بهصورت منظم اعلام کنند که کدام مناطق تحت تأثیر آلودگی قرار گرفتهاند؛ عملیات پاکسازی در چه مرحلهای است؛ کدام مناطق گردشگری فاقد آلودگی هستند؛ نتایج پایش کیفیت آب در مناطق گردشگری چیست؛ فعالیتهای دریایی در چه مناطقی محدود یا آزاد است و چه زمانی هر منطقه به شرایط عادی بازمیگردد که با این اطلاعات باید به زبان قابل فهم برای گردشگر منتشر شود و صرفاً در قالب گزارشهای اداری باقی نماند.
نگرانی فعالان گردشگری فقط محیطزیستی نیست
برای فعالان گردشگری، آلودگی نفتی علاوه بر نگرانی زیستمحیطی، یک دغدغه اقتصادی نیز محسوب میشود.
قایقداران، راهنمایان گردشگری، دفاتر خدمات مسافرتی، اقامتگاههای بومگردی، رستورانها و کسبوکارهای روستاهای ساحلی، همه به جریان گردشگر وابستهاند و اگر نگرانی درباره آلودگی موجب کاهش سفرهای دریایی شود، آثار اقتصادی آن میتواند از نقطه حادثه فراتر رود و به سایر بخشهای زنجیره گردشگری نیز منتقل شود و به همین دلیل در کنار عملیات پاکسازی، باید سازوکار مشخصی برای ارزیابی خسارت احتمالی به کسبوکارهای محلی نیز وجود داشته باشد.
جامعه محلی؛ نخستین گروه متضرر
جوامع محلی در سواحل قشم سالهاست بخشی از معیشت خود را از دریا و گردشگری به دست میآورند و وقتی یک بحران محیطزیستی فعالیت گردشگری را کاهش میدهد، درآمد این جوامع نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و از سوی دیگر، حضور نیروهای محلی در عملیات پاکسازی نشان میدهد که مردم منطقه تنها قربانی بحران نیستند و میتوانند بخشی از ظرفیت مدیریت آن باشند، اما مشارکت مردم نباید به انتقال هزینه بحران به جامعه محلی منجر شود و مسئولیت تعیین منشأ آلودگی، پیگیری حقوقی، تأمین تجهیزات پاکسازی، ارزیابی خسارت و احیای اکوسیستم باید از مسیر قانونی دنبال شود.
منشأ آلودگی؛ حلقه مهم پرونده
یکی از مهمترین موضوعات در پرونده آلودگی نفتی قشم، تعیین دقیق منشأ آلودگی است و اگر منشأ آلودگی یک شناور مشخص باشد، باید علاوه بر تعیین مسئولیت، سازوکار حقوقی برای مطالبه هزینههای پاکسازی و خسارتهای احتمالی نیز فعال شود و هزینه واقعی آلودگی نفتی تنها به جمعآوری مواد آلوده از ساحل محدود نیست، هزینه پایش، احیای زیستبوم، خسارت به گردشگری، آسیب احتمالی به فعالیتهای دریایی و کاهش درآمد جوامع محلی نیز باید در ارزیابی خسارت مورد توجه قرار گیرد.
قشم و ضرورت تدوین برنامه جامع مقابله با آلودگی دریایی
حادثه اخیر میتواند فرصتی برای بازنگری در سازوکار مدیریت بحرانهای دریایی قشم باشد، جزیرهای با این حجم از ظرفیت گردشگری دریایی و قرار گرفتن در یکی از پرترددترین پهنههای دریایی جهان، نیازمند یک برنامه جامع و دائمی برای مقابله با آلودگیهای دریایی است و همچنین لازم است وظایف هر دستگاه پیش از وقوع بحران مشخص باشد تا در زمان حادثه، انرژی مدیریت صرف هماهنگیهای اولیه نشود.
پایش عمومی سواحل؛ یک ضرورت برای اعتماد گردشگران
یکی از راهکارهای قابل بررسی، ایجاد سامانه عمومی پایش سواحل گردشگری قشم است و در چنین سامانهای وضعیت هر ساحل میتواند بهصورت روزانه یا دورهای اعلام شود و گردشگر بتواند پیش از سفر دریایی از وضعیت مقصد خود مطلع شود که این اقدام علاوه بر افزایش شفافیت، میتواند مانع از تعمیم آلودگی یک نقطه به کل جزیره شود و قشم برای بازگرداندن اعتماد گردشگران، بیش از هر چیز به داده و شفافیت نیاز دارد.
گردشگری قشم نباید قربانی بحرانهای دریایی شود
قرار گرفتن قشم در مسیرهای پرتردد دریایی، هم فرصت اقتصادی است و هم یک ریسک بالقوه و با افزایش تردد کشتیها، فعالیتهای بندری و انرژی در منطقه باید با تقویت همزمان زیرساختهای حفاظت محیطزیست همراه باشد و اگر قرار است قشم به یک مقصد پیشرو در گردشگری طبیعت و گردشگری دریایی تبدیل شود، حفاظت از دریا باید بخشی از سیاست توسعه گردشگری باشد، نه موضوعی که پس از وقوع حادثه به آن پرداخته شود.
ضرورت تنوعبخشی به محصول گردشگری جزیره
حادثه اخیر همچنین ضرورت تنوعبخشی به اقتصاد گردشگری قشم را یادآوری میکند که گردشگری فرهنگی، تاریخی، روستاگردی، ژئوتوریسم، صنایعدستی، غذا، گردشگری صنعتی و رویدادهای فرهنگی میتوانند در کنار گردشگری دریایی توسعه پیدا کنند و این تنوع به معنای کاهش اهمیت دریا نیست؛ بلکه باعث افزایش تابآوری اقتصاد گردشگری جزیره خواهد شد و اقتصادی که فقط به یک محصول وابسته باشد، در برابر بحران آسیبپذیرتر است.
یک بحران؛ یک فرصت برای اصلاح سیاستها
آلودگی نفتی اخیر میتواند برای قشم یک هشدار جدی باشد؛ اما همزمان میتواند به فرصتی برای اصلاح سیاستهای گردشگری و محیطزیست تبدیل شود و جزیره قشم میتواند از این تجربه برای ایجاد الگویی بومی در مدیریت بحرانهای محیطزیستی استفاده کند؛ الگویی که در آن جامعه محلی، دستگاههای اجرایی، فعالان گردشگری، تشکلهای مردمنهاد و مراکز علمی در یک ساختار هماهنگ فعالیت کنند که چنین مدلی میتواند حتی به یکی از شاخصهای گردشگری پایدار جزیره تبدیل شود.
آزمون اصلی پس از پایان پاکسازی
عملیات پاکسازی هرچقدر سریع و گسترده باشد، تنها بخش نخست مدیریت این بحران است و مرحله مهمتر، پایش پس از پاکسازی است، جزیره قشم باید بداند که چند ماه و حتی چند سال بعد، وضعیت زیستبومهای تحت تأثیر چه خواهد بود.
و در نهایت
آلودگی نفتی اخیر سواحل قشم را باید همزمان در سه سطح محیطزیستی، اقتصادی و گردشگری بررسی کرد که در سطح نخست، حفاظت از اکوسیستمهای حساس و جلوگیری از گسترش آلودگی اولویت دارد، در سطح دوم، باید خسارت احتمالی به جوامع محلی و فعالان اقتصادی ارزیابی و سازوکار جبران آن مشخص شود و در سطح سوم، باید از آسیب به تصویر گردشگری قشم جلوگیری کرد.
قشم امروز فقط در حال پاکسازی چند نقطه آلوده از ساحل نیست؛ در حال آزمودن ظرفیت خود برای حفاظت از یکی از مهمترین سرمایههای طبیعی و اقتصادی جزیره است و دریا برای قشم فقط یک جاذبه گردشگری نیست؛ بخشی از اقتصاد، هویت و آینده جزیره است.
بنابراین حفاظت از دریا، حفاظت از گردشگری قشم است و مدیریت این بحران نباید با جمعآوری آخرین لکه نفتی پایان یابد و آنچه پس از پاکسازی آغاز میشود، شاید مهمتر از خود پاکسازی باشد: پایش، احیا، جبران خسارت و بازگرداندن اعتماد گردشگران به دریای قشم.
انتهای پیام/
نظر شما