عاطفه رشنویی مدیر پایگاه میراث جهانی سازه های آبی شوشتر در یادداشتی برای میراث آریا نوشت: وقتی نام «میراث جهانی» در کنار یک سازه آبی تاریخی قرار می‌گیرد، نخستین برداشتی که ممکن است ایجاد شود، ارتباط آن با فهرست میراث جهانی یونسکو است؛ اما سامانه میراث سازه‌های آبیاری جهانی (World Heritage Irrigation Structures – WHIS) نظامی متفاوت و تخصصی است که در چارچوب کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (International Commission on Irrigation and Drainage – ICID) شکل گرفته است.

کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی، یک نهاد علمی و فنی بین‌المللی است که از سال ۱۹۵۰ در زمینه آبیاری، زهکشی، مدیریت آب و توسعه پایدار فعالیت می‌کند. ایده شناسایی و معرفی سازه‌های تاریخی آبی در این کمیسیون از سال ۲۰۱۲ شکل گرفت و در سال ۲۰۱۸ عنوان «سامانه میراث سازه‌های آبیاری جهانی» برای آن تثبیت شد.

هدف این برنامه، شناسایی و معرفی سازه‌هایی است که در تاریخ توسعه دانش و فناوری آب و آبیاری، اهمیت و نقش قابل توجهی داشته‌اند. بنابراین، صرف قدمت یک سازه برای قرار گرفتن در این فهرست کافی نیست؛ بلکه ویژگی‌هایی همچون اهمیت مهندسی و فنی، نوآوری در زمان ساخت، تأثیر بر توسعه کشاورزی و معیشت جوامع، نقش اقتصادی و اجتماعی و سهم آن در تحول دانش و فناوری آبیاری نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.

از این منظر، WHIS را نباید نوع دیگری از «ثبت جهانی یونسکو» دانست؛ بلکه باید آن را یک سازوکار تخصصی بین‌المللی برای شناسایی و اعتباربخشی به میراث مهندسی و فناوری آب تلقی کرد. اهمیت آن در این است که یک سازه تاریخی را صرفاً به‌عنوان یک اثر تاریخی یا معماری نمی‌بیند، بلکه آن را به‌عنوان بخشی از تاریخ دانش و تجربه بشر در زمینه مهندسی، بهره‌برداری و مدیریت آب مطالعه می‌کند.

این رویکرد برای کشوری مانند ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. تاریخ تمدن ایران با شیوه‌های متنوع و پیچیده مدیریت آب پیوند خورده است؛ از قنات‌ها و بندها و سدهای تاریخی گرفته تا کانال‌ها، سازه‌های انحراف آب و سامانه‌های گسترده انتقال و توزیع آب. بسیاری از این سازه‌ها حاصل انباشت دانش فنی، تجربه زیست‌محیطی و سازگاری جوامع با شرایط اقلیمی بوده‌اند.

ایران نیز تاکنون در این شبکه تخصصی بین‌المللی حضور داشته و شماری از سازه‌ها و سامانه‌های تاریخی آب کشور در فهرست WHIS قرار گرفته‌اند. سامانه آبی تاریخی شوشتر نیز از جمله نمونه‌های شاخص این میراث است که در این چارچوب مورد شناسایی قرار گرفته است.

اهمیت WHIS تنها به یک عنوان یا گواهی بین‌المللی محدود نمی‌شود. این برنامه می‌تواند زمینه‌ای برای مستندسازی دانش تاریخی آب، انجام مطالعات تطبیقی، تبادل تجربه میان متخصصان، توسعه پژوهش‌های بین‌المللی، معرفی فناوری‌های تاریخی و تقویت همکاری میان حوزه‌های میراث فرهنگی و مهندسی آب فراهم کند.

در واقع، یکی از ارزشمندترین جنبه‌های این رویکرد، توجه به «دانش» نهفته در سازه‌های تاریخی است. یک بند، کانال، قنات یا سامانه انتقال آب فقط یک کالبد تاریخی نیست؛ بلکه می‌تواند حامل مجموعه‌ای از دانش‌های مرتبط با شناخت طبیعت، اقلیم، زمین، جریان آب، مصالح، سازه، بهره‌برداری و شیوه‌های مشارکت اجتماعی در مدیریت منابع باشد.

این نگاه در شرایط کنونی که بحران آب به یکی از مهم‌ترین مسائل محیط‌زیستی و اجتماعی جهان تبدیل شده، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مطالعه میراث تاریخی آب به معنای بازگشت ساده به گذشته نیست؛ بلکه می‌تواند امکان شناخت تجربه جوامع پیشین در مواجهه با کم‌آبی، سازگاری با اقلیم و سازمان‌دهی نظام‌های بهره‌برداری از منابع آب را فراهم کند.از همین منظر، میراث آب می‌تواند نقطه اتصال چند حوزه به ظاهر متفاوت باشد: میراث فرهنگی، تاریخ فناوری، مهندسی آب، دانش بومی، محیط‌زیست و توسعه پایدار.

برای ایران، حضور فعال‌تر در این شبکه می‌تواند فرصتی برای معرفی بخشی از دستاوردهای تاریخی کشور در حوزه مهندسی آب و در عین حال ایجاد ارتباط میان ظرفیت‌های موجود در حوزه میراث فرهنگی و بخش آب کشور باشد. پایگاه‌های میراث جهانی، وزارت نیرو، مجموعه‌هایی همچون گنجینه آب و متخصصان حوزه‌های مهندسی و میراث فرهنگی، هر یک بخشی از این ظرفیت را در اختیار دارند.

اگر این ظرفیت‌ها در یک شبکه علمی و منسجم به یکدیگر متصل شوند، WHIS می‌تواند از یک عنوان بین‌المللی فراتر رود و به بستری برای شبکه‌سازی علمی، مستندسازی و انتقال دانش تاریخی آب و بازخوانی تجربه ایران در مدیریت منابع آب تبدیل شود.

شاید مهم‌ترین پرسش امروز این نباشد که یک سازه تاریخی دیگر با چه عنوانی در جهان شناخته شود؛ بلکه این باشد که از دانش و تجربه‌ای که در پس این سازه‌ها شکل گرفته، چه چیزی می‌توان برای شناخت گذشته، مدیریت امروز و ساختن آینده آموخت.

انتهای پیام/