به گزارش خبرنگار میراث آریا، در دل کوهستانهای استوار زاگرس، جایی که صخرهها مسیر زندگی را تعیین میکنند و قطرات آب همواره ارزشمندتر از طلا بودهاند، مردمان این سرزمین از قرنها پیش راهی شگرف برای رساندن آب از اعماق تاریک زمین به روشنایی سطح زندگی کشف کردهاند. این راه نه به پمپهای پرمصرف نیاز داشت و نه به فناوریهای پرهزینه امروزی که با ناترازی انرژی زمینگیر شوند، بلکه بر پایه شناخت دقیق و علمی زمین، شیبسنجی، درک رفتار آبهای زیرزمینی و تجربهای سینه به سینه و نسل به نسل بنا شده بود و نامش «قنات» است.
قنات برای نیاکان ما تنها یک سازه ساده برای انتقال آب نبود، بلکه قلب تپنده یک نظام پیچیده مهندسی و اجتماعی برای شکل دادن به زندگی، توسعه کشاورزی و پایداری سکونتگاهها به شمار میرفت. هرجا که آب قنات به مظهر و سطح زمین میرسید، بذر آبادانی کاشته میشد و در بسیاری از نقاط این بوم و بر، شکلگیری روستاها و حتی رونق و شکوه سکونتگاههای تاریخی، پیوندی ناگسستنی با مسیر این شریانهای آبی داشته است.
قناتهای کهگیلویه و بویراحمد؛ شاهکارهای خاموش مهندسی آب در دل زاگرس
استان چهارفصل کهگیلویه و بویراحمد نیز با وجود چهره خشن کوهستانی، شیبهای تند و درههای عمیق، از این میراث کهن و خردمندانه بیبهره نبوده است. قناتها در نقاط مختلف و پهناور این استان، از دشتهای تاریخی دهدشت تا چرام، باشت، لنده، بهمئی، گچساران، دنا و بویراحمد، روزگاری بخش عظیمی از نیاز آبی مردم و مزارع را تأمین میکردند و شگفتا که برخی از آنها با گذشت قرنها هنوز نیز صبورانه جریان دارند.
امروز اما این شاهکارهای خاموش مهندسی آب در برابر نامهربانی اقلیم و انسان، از جمله خشکسالیهای پیاپی، کاهش هولناک سطح آبهای زیرزمینی، حفر بیرویه چاههای عمیق و نیمهعمیق، تجاوز آشکار به حریم قانونی قنوات، ساختوسازهای عمرانی و از همه تلختر، فراموشی دانش سنتی قناتسازی با تهدیدهای جدی و مرگباری مواجهاند. این شرایط بهگونهای رقم خورده است که بخش قابل توجهی از قنوات استان یا به طور کامل خشک شده، یا دچار ریزشهای ویرانگر گشته و یا برای بازگشت به زندگی نیازمند مرمت و احیای فوری هستند.
قنات؛ مهندسی پایدار آب پیش از عصر فناوری و برق
علیاصغر آتشفراز، معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به سابقه طولانی و درخشان ایرانیان در مدیریت هوشمندانه آب، اظهار کرد: همه فلات ایران، بهویژه بخشهای خشک مرکزی، از گذشتههای بسیار دور با مسئله حیاتی کمآبی مواجه بوده و ایرانیان باستان همواره برای عمران، آبادانی و تأمین پایدار آب مورد نیاز خود راهکارهایی خلاقانه و بینظیر ایجاد کردهاند.
وی با تأکید بر نبوغ پیشینیان، افزود: یکی از اقدامات بسیار مهم و استراتژیک ایرانیان در طول تاریخ، انتقال ایمن آب از سفرههای زیرزمینی به مناطقی بوده که نیاز واقعی به آب داشتهاند و قنات یا کاریز قطعا یکی از مهمترین و کارآمدترین ابداعات در این زمینه به شمار میرود.
آتشفراز بیان کرد: ساخت قنات نیازمند شناخت بسیار دقیق مهندسی آب، آبشناسی، خاکشناسی و زمینشناسی منطقه و همچنین شناخت عمیق رفتار آبهای زیرزمینی است و اینکه سفره آب زیرزمینی از کجا حرکت میکند، در چه نقطهای بیشترین بازدهی و فشار را دارد و چگونه میتوان آن را با کمترین تبخیر به سطح زمین منتقل کرد، نیازمند یک دانش تخصصی و بومی بسیار پیچیده بوده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی کهگیلویه و بویراحمد با اشاره به جایگاه قناتهای تاریخی ایران در جهان، گفت: قناتهای بسیار مهمی در فلات مرکزی ایران وجود دارند که گواه روشن نبوغ ایرانیان در استفاده از این فن و هنر هستند و در کهگیلویه و بویراحمد نیز استفاده از این شیوه اصیل، سابقهای طولانی و تاریخی داشته است.
ردپای درخشان قنات از دوره اشکانی تا به امروز
وی یکی از قناتهای مهم، استراتژیک و قدیمی استان را قنات روستای «تمبی» در شهرستان چرام عنوان کرد و گفت: بیش از ۵۰ حلقه چاه در مسیر این قنات شناسایی شده و حتی شواهد متقنی از دوره اشکانی در آن به دست آمده است که نشان از قدمت حیرتانگیز آن دارد.
آتش فراز ادامه داد: قناتهای متعددی در سراسر گستره استان شناسایی شدهاند و در دشت دهدشت و مناطق مختلف گرمسیری میتوان آثار و شواهد معماری آنها را به وضوح مشاهده کرد، هرچند متأسفانه بسیاری از این قنوات بر اثر بیتوجهی از بین رفته، ریزش کرده یا مسیر جریان حیاتبخش آب آنها برای همیشه قطع شده است.
وی با بیان اینکه قناتهای باقیمانده نشاندهنده تکامل و پیشرفت شیوههای قناتسازی در استان هستند، تصریح کرد: شیوه ساخت قنات در کهگیلویه و بویراحمد در بسیاری از موارد ساختاری مشابه سایر نقاط ایران داشته، اما شرایط سخت کوهستانی استان ویژگیهای خاص، منحصربهفرد و مقاومی به این سازهها بخشیده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان در تشریح این تفاوتها ادامه داد: در مناطق کوهستانی، آبها عمدتا در عمق درهها قرار دارند و دسترسی به آنها بسیار دشوار است، بنابراین احداث قنات یکی از هوشمندانهترین شیوهها برای استفاده از این آبهای زیرزمینی و انتقال ثقلی آنها به محل مصرف و کشتزارها بوده است.
قناتی که شریان حیاتی شهر تاریخی دهدشت را تأمین میکرد
وی به یکی از قناتهای مهم، باستانی و کلیدی دشت دهدشت اشاره کرد و گفت: در دشت تاریخی دهدشت یک رشته قنات بسیار مهم وجود دارد که در دورههای شکوفایی ایلخانی و صفوی بخش قابل توجهی از آب مورد نیاز شهر و بافت تاریخی بلاد شاپور را تأمین میکرده است.
آتش فراز افزود: این قنات شگفتانگیز از محدوده سازند گچ عبور میکند، اما آب اولیه آن به دلیل مهندسی دقیق، بسیار شیرین، خوشطعم و مناسب استفاده شرب بوده است و با وجود گذشت بیش از ۵۰۰ سال از زمان احداث، همچنان ظرفیت و امکان استفاده از آب آن برای منطقه وجود دارد.
وی با اشاره به تنوع و پراکندگی دیگر قنوات تاریخی استان، گفت: قناتهای تمبی، قناتهای دشت دهدشت و قناتهای مناطق مختلف گرمسیری تنها بخشی از آثار ارزشمند این میراث تاریخی، فرهنگی و مهندسی هستند.
خطر انقراض دانش بومی و مهندسی قناتسازی
آتشافروز یکی از مهمترین و دردناکترین نگرانیها درباره آینده قنوات را از بین رفتن و انقطاع دانش بومی قناتسازی دانست و گفت: متأسفانه امروز افرادی که بتوانند بهصورت کاملاً حرفهای و سنتی در حوزه حفر و لایروبی قنات فعالیت کنند بسیار اندک هستند و این دانش گرانبها بهدرستی به نسل جدید و مهندسان جوان منتقل نشده است.
وی با ابراز تأسف از این گسست نسلی، بیان کرد: نسل فعلی دانش بسیار محدودی درباره اصول احداث قنات، شناسایی رگههای آبی پنهان و شناخت مسیرهای مناسب حفاری دارد و باید با برنامهریزی تلاش کنیم تعداد اندک مقنیها و افرادی را که همچنان این دانش را در اختیار دارند، شناسایی کرده و دانش آنها را در قالب کارگاههای آموزشی به نسل آینده منتقل کنیم.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی کهگیلویه و بویراحمد با تقدیر از تلاشهای اخیر، افزود: در سالهای اخیر دستگاههای اجرایی مانند جهاد کشاورزی و مجموعههای مرتبط با مدیریت آب اقدامات خوبی برای لایروبی و احیای قنوات انجام دادهاند و خوشبختانه عملیات احیای برخی قنوات در دشت دهدشت و دیگر مناطق مستعد استان آغاز شده است.
وی از قنات «تمبی» و قنات «صحرایی چلاکو» بهعنوان نمونههای موفقی از قنواتی یاد کرد که ظرفیت بالای احیا و بهرهبرداری مجدد را دارند و گفت: قنات تمبی همچنان زنده و فعال است و آب قابل توجهی برای مصارف دارد و قنات صحرایی چلاکو نیز با پیگیریها در مسیر اصولی احیا قرار گرفته است.
آتش فراز با اشاره به تغییرات اقلیمی، تأکید کرد: با توجه به کاهش چشمگیر نزولات جوی، خشکسالیهای متوالی و مشکلات پیچیده آبی فلات ایران، احیای قنوات بهعنوان منابع پایدار باید با تمرکز و جدیت بسیار بیشتری در دستور کار دولت و دستگاههای متولی قرار گیرد.
پشت هر قنات، یک نظام مهندسی و دانش بومی نهفته است
وی با بیان اینکه هر قنات بهتنهایی مجموعهای بینظیر از دانش بومی و اکولوژیک را در خود جای داده است، اظهار کرد: اینکه یک فرد چگونه در تاریکی مطلق زیر زمین از نقطهای به نقطه دیگر با دقت هندسی حرکت کند، شیب زمین را بر چه اساس و فرمولی انتخاب کند، در عمق زیاد چگونه امکان بهرهبرداری ایمن از قنات وجود داشته باشد و چگونه مسئله حیاتی اکسیژن و روشنایی در تونلهای خفه زیرزمینی مدیریت شود، همه و همه بخشی از شکوه دانش مهندسی قنات بوده است.
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان در تکمیل این بحث، گفت: شناخت دقیق شیب زمین، تعیین بینقص مسیر، تأمین روشنایی، تهویه هوا و رعایت مو به موی اصول فنی در ساخت و بهرهبرداری از قنات، مجموعهای از تجربههای ارزشمند و گرانسنگی است که در طول نسلها شکل گرفته و امروز در معرض فراموشی مطلق قرار دارد.
روستاها و تمدنهایی که بر پایه قناتها شکل گرفتند
معاون گردشگری ادارهکل میراث فرهنگی استان نقش کلیدی قنوات در شکلگیری روستاها، سکونتگاههای تاریخی و توسعه گردشگری را نیز بسیار مهم ارزیابی کرد و گفت: هرجا آب روان بوده، آبادانی، فرهنگ و تمدن نیز شکل گرفته و قنوات در این زمینه نقش بسیار محوری و سازندهای داشتهاند.
وی با اشاره به شواهد میدانی، افزود: هرجا امروز آثار و بقایای قناتهای قدیمی دیده میشود، میتوان در اطراف آن بهروشنی آثار روستاهای تاریخی، قلعهها و سکونتگاههای قدیمی را نیز مشاهده کرد، از جمله روستاهایی مانند چنگلوها، بافت تاریخی و پرشکوه دهدشت، تمبی و صحرای کلاتو و حتی در محدوده شهری یاسوج نیز آثار قنوات باستانی قابل مشاهده و پیگیری است.
آتشافروز با جمعبندی این بخش، تأکید کرد: در تمام این موارد نامبرده، عمران، شکوفایی اقتصادی و آبادانی به نوعی مستقیم به آب و شبکههای آبیاری وابسته بوده و قنات یکی از عناصر اصلی و زیربنایی این نظام تاریخی، اجتماعی و اقتصادی به شمار میرفته است.
پایان گزارش بخش اول
تهیه و تنظیم گزارش امیر امیرپور
انتهای پیام/
نظر شما