امین مهدویکیا، کارشناس ارشد عمران معاونت میراث فرهنگی استان خوزستان، در یادداشتی نوشت: به مناسبت فرارسیدن روز جهانی مساجد، نگاهی بر گنجینههای معماری و مهندسی اسلامی استان خوزستان میافکنیم؛ سرزمینی که مساجد جامع آن نه فقط پایگاههای عبادی، بلکه نمادهای ماندگار از تلفیق دانش سازهای بومی، هنر آجرکاری و اقلیمشناسی تاریخی هستند. این بناهای فاخر، بهعنوان اسناد زندهای از تکامل معماری اسلامی در جنوب غرب ایران، همواره مورد توجه پژوهشگران و مهندسان مرمت قرار داشتهاند.
۳۰ مردادماه، برابر با ۲۱ اوت، در تقویم کشورمان به عنوان روز جهانی مسجد گرامی داشته میشود. این روز فرصتی برای بازخوانی جایگاه مسجد در فرهنگ و تمدن اسلامی و توجه به ضرورت صیانت از این میراث ارزشمند فراهم میکند. در سرزمینی همچون خوزستان که لایههای تمدنی آن از هزارههای پیش از اسلام تا دورههای مختلف تاریخی امتداد یافته است، سخن گفتن از مسجد تنها سخن گفتن از یک بنای مذهبی نیست. مسجد در این جغرافیا بخشی از تاریخ شهر، زندگی مردم، معماری، فرهنگ و حافظه جمعی است؛ بنایی که گاه در طول قرنها تغییر کرده، توسعه یافته، مرمت شده و با وجود دگرگونیهای بسیار، همچنان به حیات خود ادامه داده است.
از این منظر، مساجد تاریخی خوزستان را میتوان اسناد زنده تاریخ معماری و فرهنگ اجتماعی استان دانست. اسنادی که برخلاف کتابها، تاریخ را نه با واژهها، بلکه با آجر، سنگ، گچ، طاق، ستون، کتیبه و فضای معماری روایت میکنند.
مسجد؛ فراتر از یک بنای مذهبی
مسجد در معماری اسلامی و در بسیاری از شهرهای تاریخی، یکی از عناصر اصلی شهر بوده و پیرامون آن شبکهای از فعالیتهای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی و فرهنگی شکل گرفته است. در شهرهای تاریخی خوزستان نیز این پیوند میان مسجد و شهر را میتوان به روشنی مشاهده کرد بهگونهای که در بسیاری از موارد در مجاورت بازار، گذرها، محلات تاریخی و سایر عناصر شهری قرار گرفته و بخشی از حیات اجتماعی شهر را در خود جای داده است. نگاهی به مسجد تاریخی شوش، مساجد جامع شوشتر و دزفول نشان میدهد که میراث مساجد خوزستان را میتوان همچون روایتی پیوسته از تحول معماری و فرهنگ اسلامی در این سرزمین مطالعه کرد؛ روایتی که از بقایای مساجد اولیه اسلامی آغاز میشود و در بناهای تاریخی متأخرتر، با لایههای متعدد معماری، تزئینات، کتیبهها و تجربههای فنی و اقلیمی ادامه پیدا میکند.
مسجد تاریخی شوش؛ نشانهای از شکلگیری معماری مسجد در نخستین سدههای اسلامی
در میان آثار ارزشمند دوره اسلامی شوش، بقایای مسجد تاریخی شوش در محدوده شهر صنعتگرانِ محوطه باستانی شوش جایگاهی ویژه دارد. کاوشهای باستانشناختی انجامشده در این بخش از شوش، از جمله کاوشهای رومن گیرشمن و پژوهشهای بعدی، به شناسایی بقایای مسجدی مربوط به دورههای نخستین اسلامی انجامیده است. در کاوشهای بعدی نیز از وجود مسجدی قدیمیتر در زیر یا مجاورت ساختار شناختهشده سخن گفته شده و بر اساس برخی گزارشها، این مجموعه دستکم دو مرحله ساخت را پشت سر گذاشته است.
اهمیت این مسجد صرفا در قدمت آن خلاصه نمیشود. معماری آن در شمار نمونههای مساجد ستوندار اولیه اسلامی قرار میگیرد و در طرح آن، حیاط مرکزی و فضاهای شبستانی و رواقهای ستوندار پیرامون آن مورد توجه قرار گرفته است. این الگوی معماری در کنار نمونههایی همچون مساجد اولیه کوفه، سیراف و تاریخانه دامغان، برای مطالعه روند شکلگیری و تحول معماری مساجد در نخستین سدههای اسلامی اهمیت دارد.
از منظر تاریخ معماری، اهمیت مسجد تاریخی شوش در این است که میتوان در آن بخشی از فرآیند انتقال و تحول سنتهای معماری ایران پیش از اسلام در معماری دوره اسلامی را مورد مطالعه قرار داد. این موضوع برای خوزستان اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا منطقه پیش از اسلام دارای سنتهای معماری و سازهای بسیار پیشرفتهای بوده و طبیعی است که بخشی از دانش، الگوها و فنون ساخت در دوره اسلامی نیز تداوم پیدا کرده باشد. بنابراین مسجد تاریخی شوش را باید بیش از یک بقایای معماری، سندی باستانشناختی برای مطالعه نخستین مراحل شکلگیری معماری اسلامی در خوزستان دانست.
مسجد جامع شوشتر؛ معماری چندلایه در قلب بافت تاریخی
مسجد جامع شوشتر یکی از شاخصترین بناهای مذهبی و تاریخی استان خوزستان است که بهعنوان یکی از کهنترین مساجد جامع کشور و با شماره ۲۸۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و با قدمتی که ریشه در صدر اسلام (احتمالاً قرن ۲ و ۳ هجری) دارد و در دوران صفوی و قاجار بازسازی شده، نمونهای بینظیر از تداوم دانش معماری در دوران گذار است. از منظر مهندسی سازه، تاقهای جناغی (چهارطاقی) و گهوارهای در شبستانهای آن، با تکیه بر ستونهای سنگی عظیم و سرستونهای منقوش، بارِ طاقهای سنگین را بهخوبی توزیع میکنند. نکته حائز اهمیت، هوشمندی معماران در استفاده از سیستم زهکشی و کانالهای آب زیرزمینی در نزدیکی این بناست که نشاندهنده دانش پیشرفته مهندسی آب و سازه در کنار معماری است و سبب شده این مسجد در برابر سیلابهای دیرینه و رطوبت منطقه، مقاومت چشمگیری از خود نشان دهد. این بنا، ترکیبی ماهرانه از سنگ و گچ را با هندسه اسلامی در هم آمیخته است بنابراین، آنچه با اطمینان بیشتری میتوان بر آن تأکید کرد، ریشههای کهن مسجد در قرون اولیه اسلامی و شکلگیری تدریجی و چندمرحلهای آن است.
همین روند تاریخی، یکی از مهمترین ویژگیهای مسجد جامع شوشتر را شکل داده است. بنایی که نمیتوان آن را محصول یک دوره تاریخی واحد دانست. کالبد امروزی مسجد حاصل لایههایی از ساخت، توسعه، تغییر و مرمت در دورههای مختلف است و بخش قابل توجهی از وضعیت کنونی آن به تحولات دوره صفوی و دورههای پس از آن مربوط میشود.
شبستان ستوندار، صحن وسیع، طاقها و پوششهای آجری، منار و عناصر تزئینی، مجموعهای از دیگر ویژگیهایی هستند که ارزش معماری این بنا را شکل میدهند. در منابع مربوط به مسجد، از وجود ردیفهای متعدد ستون و پایههای سنگی و پوششهای طاقی و گنبدی شبستان نیز یاد شده است.
اما شاید یکی از ارزشمندترین ویژگیهای مسجد جامع شوشتر، کتیبههای تاریخی آن باشد. بخشی از این کتیبهها شامل نوشتههای تاریخی، فرامین و کتیبههای کوفی است که اطلاعاتی درباره دورههای مختلف تاریخی و حتی مسائل اجتماعی و حکومتی شوشتر در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. وجود کتیبهای چوبی به خط کوفی و مربوط به سده چهارم هجری نیز از جمله شواهد ارزشمند تاریخی این بنا معرفی شده است.
منبر تاریخی مسجد نیز از دیگر عناصر قابل توجه آن است که بر اساس منابع موجود، کتیبهای با نام منصور ابوالحارث و تاریخ صفر سال ۴۴۵ هجری قمری بر آن ذکر شده است.
این مجموعه شواهد نشان میدهد که مسجد جامع شوشتر را نمیتوان صرفاً از منظر قدمت یک بنا مطالعه کرد؛ بلکه باید آن را یک مجموعه تاریخی چندلایه دانست که ارزش آن از ترکیب معماری، کتیبه، مصالح، فنون ساخت، بافت شهری و استمرار حیات فرهنگی آن شکل گرفته است.
مسجد جامع دزفول؛ تلاقی معماری اسلامی و میراث معماری پیش از اسلام
در سوی دیگر، مسجد جامع دزفول یکی دیگر از مهمترین مساجد تاریخی خوزستان است که در مرکز بافت تاریخی شهر قرار دارد و با شماره ۲۸۷ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. درباره تاریخ شکلگیری مسجد جامع دزفول نیز روایتهای متفاوتی در منابع وجود دارد و همین موضوع، ضرورت پرهیز از قطعیگویی درباره تاریخ دقیق احداث تمام اجزای بنا را نشان میدهد. برخی منابع، هسته اولیه مسجد را به قرون اولیه اسلامی، از جمله سدههای سوم و چهارم هجری، نسبت دادهاند و برخی روایتها نیز دورههای دیگری را برای بخشهایی از بنا مطرح کردهاند. آنچه مسلم است، توسعه و مرمت بنا در دورههای تاریخی مختلف است؛ بهگونهای که مسجد کنونی مجموعهای از لایههای معماری متعلق به دورههای مختلف را در خود جای داده است.
یکی از مهمترین وجوه معماری مسجد جامع دزفول، حضور پررنگ آجر و معماری طاقی در کالبد بناست. شبستانهای ستوندار، پایههای سنگی، طاقها و پوششهای آجری، ایوانها و تزئینات کاشی و آجر، مجموعهای را پدید آوردهاند که با ویژگیهای معماری تاریخی دزفول پیوند عمیقی دارد. در معماری این مسجد، نشانههایی از پیوند با سنتهای معماری پیش از اسلام نیز مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. برخی منابع، شکل و ساختار بخشهایی از بنا را متأثر از اصول معماری ساسانی و بهویژه الگوهای معماری ایوان کرخه دانستهاند. این موضوع، مسجد جامع دزفول را به نمونهای ارزشمند از تداوم و تحول سنتهای معماری در دوره اسلامی تبدیل میکند.
از دیگر ویژگیهای قابل توجه مسجد، تنوع پوششهای معماری است. طاق، تویزه، کلمبو و طاقهای گهوارهای در بخشهای مختلف بنا به کار رفتهاند و در برخی قسمتها نیز آجرچینیهای هندسی، کاشیکاری و کتیبهها بر غنای بصری بنا افزودهاند.
وجود شوادان در مسجد جامع دزفول نیز از ویژگیهای مهم معماری آن است؛ عنصری که بهطور مستقیم با اقلیم گرم منطقه و ضرورت ایجاد فضاهای خنکتر در تابستان ارتباط دارد. این ویژگی نشان میدهد که معماری تاریخی خوزستان تنها حاصل زیباییشناسی نبوده، بلکه پاسخ هوشمندانهای به شرایط محیطی و اقلیمی نیز محسوب میشده است.
دیگر مساجد شاخص؛ زنجیرهای از هویت اسلامی در خوزستان
علاوه بر این موارد، مسجد جامع اهواز با معماری ایوانی و مساجد جامع بهبهان و ایذه که با مصالح بومی همچون خشت خام و آجرهای پخته ساخته شدهاند، هر یک بهنوبه خود نشاندهنده گسترش فرهنگ و هنر اسلامی در مناطق کوهستانی و جلگهای استان هستند. این مساجد، بهعنوان حلقههای زنجیره معماری اسلامی در جنوب غرب ایران، روایتگر تعامل عمیق بین دین، علم و جغرافیا هستند.
معماری مساجد خوزستان؛ دانش ساخت در خدمت اقلیم
یکی از نکات قابل تأمل در بررسی مساجد تاریخی خوزستان، ارتباط میان معماری، سازه و اقلیم است. در بناهای تاریخی این استان، انتخاب مصالح، ضخامت دیوارها، نوع پوششها، نحوه ایجاد سایه، استفاده از فضاهای نیمهباز، حیاط مرکزی و در برخی شهرها ایجاد فضاهای زیرزمینی همچون شوادان، بخشی از پاسخ معماران گذشته به شرایط اقلیمی بوده است.
آجر نیز در این میان نقشی اساسی دارد. بنابراین، علاوه بر دسترسی و قابلیت ساخت، امکان ایجاد طاقها، پوششها و آرایههای متنوع را فراهم کرده و در شکلگیری هویت معماری شهرهایی مانند شوش، دزفول و شوشتر نقش مهمی داشته است. در واقع، هنگامی که امروز به یک طاق آجری، جرز سنگی، کتیبه گچی یا آرایه آجری در یک مسجد تاریخی نگاه میکنیم، با بخشی از دانش فنی و مهندسی نسلهای گذشته مواجهیم. دانشی که بدون محاسبات و فناوریهای امروزی، بناهایی را ایجاد کرده که قرنها در برابر تغییرات محیطی و تاریخی دوام آوردهاند.
از همین منظر، حفاظت از بناهای تاریخی برای متخصصان و کارشناسان این حوزه، تنها حفاظت از یک پوسته یا نمای تاریخی نیست؛ بلکه حفاظت از یک نظام کالبدی، سازهای و معماری است که باید منطق ساخت آن شناخته و در فرآیند حفاظت و مرمت مورد توجه قرار گیرد.
حفاظت؛ فراتر از مرمت یک بنا
امروز حفاظت از مساجد تاریخی خوزستان مورد توجه است. مرمت یک ترک، اصلاح یک پوشش یا استحکامبخشی یک عنصر سازهای، زمانی میتواند به حفاظت پایدار منجر شود که همراه با شناخت دقیق تاریخچه، مصالح، ساختار بنا، عوامل فرسایش و ارتباط آن با بافت تاریخی پیرامون باشد. رطوبت، فرسودگی مصالح، تغییرات حرارتی، نشست، آسیبهای سازهای، مداخلات نامتناسب و تغییرات کاربری، از جمله عواملی هستند که میتوانند در بلندمدت بر بناهای تاریخی اثر بگذارند. از این رو، پایش مستمر، مستندسازی، شناخت آسیبها، مطالعات سازهای و معماری، استفاده از مصالح و روشهای سازگار و پرهیز از مداخلات غیرضروری بخشی از فرآیند حفاظت از این بناها میباشد.
مسجد؛ میراثی زنده در بافت تاریخی
مساجد تاریخی خوزستان یک ویژگی مهم دیگر نیز دارند، بسیاری از آنها هنوز زندهاند. این بناها صرفاً موزه نیستند و تنها برای تماشای گردشگران ساخته نشدهاند بلکه همچنان محل حضور مردم، برگزاری آیینهای مذهبی و استمرار بخشی از حیات اجتماعی شهر هستند.
همین موضوع، حفاظت از آنها را پیچیدهتر و در عین حال ارزشمندتر میکند زیرا هدف، منجمد کردن یک بنا در گذشته نیست، بلکه باید میان حفاظت از اصالت تاریخی و استمرار حیات فرهنگی و اجتماعی بنا تعادل برقرار کرد.
از سوی دیگر، حفاظت از مسجد تاریخی بدون حفاظت از بافت پیرامون آن نیز کامل نخواهد بود. مساجد جامع شوشتر و دزفول را باید در ارتباط با محله، گذر، بازار، خانهها و سایر عناصر تاریخی پیرامونشان مطالعه کرد. ارزش واقعی چنین بناهایی در بسیاری از موارد، نه فقط در کالبد منفرد آنها، بلکه در رابطه میان بنا و بافت تاریخی آشکار میشود.
نقش ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان خوزستان در حفاظت و مرمت از این بناها
اهمیت این آثار نهتنها در ارزش معنوی و مذهبی آنها، بلکه در گنجینهای از دانش مهندسی و معماری نهفته است و مطالعه آنها میتواند الگویی برای ساختوسازهای پایدار امروز باشد. در همین راستا، معاونت میراث فرهنگی ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان خوزستان، با درک عمیق از جایگاه این بناها، همواره اقدامات حفاظتی و مرمتی هدفمندی را با بهرهگیری از روشهای علمی و حضور متخصصان این معاونت با پشتیبانی مدیرکل محترم در دستور کار خود قرار داده است که البته پاسداشت این میراث گرانبها، وظیفهای ملی است و با همت همگانی و نگاه تخصصی، میتواند برای نسلهای آینده نیز به یادگار بماند.
روز جهانی مسجد میتواند فرصتی برای نگاهی دوباره به مساجد تاریخی خوزستان باشد. بناهایی که در سکوت آجرهایشان، صدها سال تاریخ این سرزمین را حفظ کردهاند. مسجد جامع شوشتر با لایههای تاریخی، کتیبهها، شبستان ستوندار و عناصر معماری خود و مسجد جامع دزفول با معماری آجری، طاقها، ایوانها، شوادان و پیوندهای آشکار و قابل مطالعه با سنتهای معماری منطقه، تنها نمونههایی از گنجینه گسترده میراث معماری خوزستان هستند. این بناها به ما یادآوری میکنند که میراث فرهنگی تنها آن چیزی نیست که از گذشته باقی مانده؛ بلکه دانشی است که باید آن را شناخت، از آن حفاظت کرد و به نسل آینده منتقل کرد.
صیانت از مساجد تاریخی خوزستان نیز در همین چارچوب معنا پیدا میکند که تنها صیانت از یک ساختمان نیست، بلکه حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی، دانش معماری، هویت شهری و میراث معنوی مردمی است که طی قرنها در کنار این بناها زیستهاند. در روز جهانی مسجد، شایسته است در کنار پاسداشت جایگاه معنوی مسجد، به این میراث معماری و تاریخی نیز با نگاهی مسئولانه بنگریم؛ چراکه هر آجر، هر طاق، هر کتیبه و هر شبستان این بناها، بخشی از روایت خوزستان و بخشی از تاریخ تمدن اسلامی ایران را با خود به همراه دارد.
انتهای پیام/
نظر شما