میراث آریا: لیقوان را باید از جاده دید. هرچه مسیر از تبریز فاصله میگیرد، شهر آرامآرام پشت سر میماند و جای آن را کوهستان میگیرد. هوا تغییر میکند و چشمانداز، شکل دیگری به خود میگیرد. روستا در حدود ۳۶ کیلومتری شرق تبریز و ۲۴ کیلومتری جنوب باسمنج قرار دارد و در دامنههای سهند، در منطقهای سرد و کوهستانی شکل گرفته است. همین موقعیت، یکی از نخستین امتیازهای لیقوان برای گردشگری است. بهار و تابستان در این منطقه هوایی مطبوع دارد و طبیعت آن در فصل گرم، گردشگران بسیاری را به سوی خود میکشاند.
لیقوان حدود هفت هزار نفر جمعیت دارد و از روستاهای پرجمعیت منطقه به شمار میرود. ساختار روستا نیز مانند بسیاری از سکونتگاههای کوهستانی، با شیب زمین شکل گرفته است. خانهها روی صخرههای حاشیه زمینهای کشاورزی ساخته شدهاند و همین موضوع سیمای پلکانی روستا را به وجود آورده است. این معماری برای گردشگر فقط یک تصویر زیبا نیست. بخشی از داستان زندگی مردمی است که سالها میان کوه، زمین و دامداری زندگی کردهاند.
با این حال، نخستین تصویری که از لیقوان در ذهن بسیاری از مردم شکل میگیرد، پنیر است. پنیر لیقوان سالهاست با نام این روستا شناخته میشود و شهرت آن از مرزهای منطقه فراتر رفته است. پشت این نام تجاری، یک زنجیره کامل از زندگی روستایی قرار دارد. دامداری، مراتع، چشمهها، گیاهان کوهستانی، شیوه شیردوشی و انتقال شیر تازه به کارگاهها، همه در کیفیت محصول نقش دارند. گزارش طرح روستای جهانی گردشگری نیز شمار تولیدکنندگان پنیر را بیش از ۲۰۰ واحد و تعداد گوسفندان منطقه را حدود ۶۵ هزار رأس برآورد کرده است.
راز پنیر لیقوان را باید در همین پیوند میان محصول و جغرافیا جستوجو کرد. گیاهان معطر و گونههای گیاهی دامنه سهند روی طعم شیر اثر میگذارند و کیفیت شیر نیز در نهایت به محصولی میرسد که سالهاست نام لیقوان را با خود حمل میکند. پنیر سنتی لیقوان بین سه تا ۱۲ ماه در آبنمک نگهداری میشود و انواع مختلفی از آن در منطقه تولید میشود.
اما اگر کسی با تصور خرید پنیر وارد لیقوان شود و همان روز برگردد، بخش مهمی از روستا را ندیده است. رودخانه لیقوان از منطقه عبور میکند. باغهای میوه و کشتزارها در کنار دره قرار گرفتهاند و ییلاقات و مراتع، فضای طبیعی گستردهای در اطراف روستا ساختهاند. چشمههای زلال، آبهای معدنی، گیاهان دارویی و دره جنگلی لیقوان نیز در فهرست ظرفیتهای طبیعی روستا قرار دارند. بسیاری از این جاذبهها هنوز ثبت ملی نشدهاند و همین موضوع، ضرورت برنامهریزی برای حفاظت و معرفی آنها را بیشتر میکند.
یکی از متفاوتترین داشتههای لیقوان، زاغهها و تونلهای سنگی آن است. این مجموعه در دل کوههای اطراف روستا قرار دارد و در گذشته برای پناه گرفتن مردم و دامها و ارتباط میان بخشهایی از منطقه مورد استفاده قرار میگرفته است. طول این تونلها حدود ۱۰ کیلومتر و عمق متوسط آنها حدود ۲۰ متر عنوان شده است. امروز همین فضا میتواند بخشی از تجربه گردشگری ماجراجویانه و تاریخی لیقوان باشد.
در کنار این زاغهها، پل حاج ساالر یا حاج ساالر کورپوسی و عمارت سنگی لیقوان، معروف به داش عمارت، از عناصر تاریخی و انسانساخت روستا هستند. قبرستان تاریخی لیقوان نیز در فهرست آثار ثبتشده قرار دارد. مجموعه این آثار، فرصتی فراهم میکند تا گردشگر در فاصلهای کوتاه از طبیعت به تاریخ برسد و از تاریخ دوباره به زندگی امروز روستا بازگردد.
لیقوان برای توسعه گردشگری یک مزیت مهم دیگر هم دارد و آن تنوع تجربه است. در پرونده روستا، گردشگری کشاورزی، خوراک، روستایی، ورزشی، عشایری، ماجراجویانه، اکوتوریسم، تاریخی، فرهنگی، ژئوتوریسم و گردشگری تفریحی به عنوان ظرفیتهای قابل ارائه ثبت شده است. این تنوع نشان میدهد آینده گردشگری لیقوان میتواند فراتر از سفرهای کوتاه برای خرید پنیر تعریف شود.
زندگی اقتصادی روستا نیز هنوز به زمین و دام وابستگی زیادی دارد. در اطلاعات ارائهشده، حدود پنج هزار نفر در دامداری و حدود ۷۰۰ نفر در کشاورزی و باغداری فعالیت دارند. زنبورداری و حملونقل نیز بخشی از مشاغل محلی را تشکیل میدهند. این اعداد نشان میدهد گردشگری در لیقوان میتواند با اقتصاد موجود روستا پیوند بخورد و برای محصولات محلی بازار تازهای ایجاد کند.
در سفر به لیقوان، خوراک هم بخشی از روایت روستاست. اوماجآشی، قورما، پیتی مخصوص لیقوان و یارما شورباسی از خوراکهایی هستند که در پرونده گردشگری روستا ثبت شدهاند. جشنواره پنیر سنتی لیقوان نیز به عنوان یک رویداد گردشگری مطرح شده، هرچند در زمان تهیه این پرونده هنوز در تقویم رسمی رویدادها ثبت نشده بود.
صنایعدستی نیز میتواند در همین زنجیره قرار بگیرد. لباسهای نمدی مردانه، لباسهای مخمل زنانه، جورابهای پشمی، ظروف سفالین، جلیقه، شال، کلاه نمدی، فرش، تابلوفرش و گلیم از تولیدات معرفیشده برای روستا هستند. اگر این محصولات در مسیر گردشگری روستا بهتر معرفی و عرضه شوند، گردشگر هنگام بازگشت میتواند بخشی از فرهنگ لیقوان را با خود به شهر دیگری ببرد.
لیقوان البته برای رسیدن به جایگاه یک مقصد گردشگری کامل، مسیر پیش رو هم دارد. روستا جاده دسترسی آسفالته دارد و زیرساختهایی مانند دهیاری، مدرسه، مسجد، سرویس بهداشتی، مرکز مخابرات، بانک و دسترسی به اینترنت در آن وجود دارد. در عین حال، پرونده روستا نبود حملونقل عمومی روزانه را ثبت کرده است. تابلوهای معرفی جاذبهها نیز به زبان فارسی وجود دارند و نسخه انگلیسی آنها هنوز فراهم نشده است.
آینده لیقوان را میتوان در همین جزئیات دید. روستا برای گردشگری آماده است، اما توسعه آن باید با مراقبت از طبیعت و هویت محلی همراه شود. برنامه مدیریت پسماند، حفاظت از منابع طبیعی، کاشت درختان و درختچههای محلی و کاهش مصرف آب و پلاستیک از جمله موضوعاتی است که در پرونده گردشگری روستا مورد توجه قرار گرفته است.
لیقوان اگر قرار باشد در سالهای آینده به مقصدی شناختهشدهتر تبدیل شود، باید داستان خود را کامل روایت کند. داستان روستایی که پنیرش شهرت جهانی دارد، اما هویت آن به پنیر محدود نمیشود. داستان کوه و رودخانه، زاغههای سنگی، خانههای پلکانی، دامداران، کشاورزان، زنان و مردانی که هنوز بخشی از زندگی خود را با تولید سنتی میگذرانند.
دورنمای لیقوان میتواند شکلگیری مقصدی باشد که گردشگر برای چند ساعت وارد آن نمیشود تا فقط خریدی انجام دهد. میتواند صبح را با دیدن مراتع و زاغههای سنگی آغاز کند، در کوچههای پلکانی قدم بزند، غذای محلی بچشد، پنیر و صنایعدستی روستا را از تولیدکننده بخرد و عصر را در کنار رودخانه و طبیعت منطقه بگذراند. چنین تصویری زمانی محقق میشود که توسعه گردشگری از دل زندگی واقعی روستا بیرون بیاید.
لیقوان همین حالا بسیاری از عناصر این آینده را در اختیار دارد. آنچه باقی میماند، ساختن یک مسیر روشن برای پیوند دادن این ظرفیتهاست. مسیری که اگر با حفاظت از طبیعت، تقویت اقتصاد محلی و معرفی حرفهای همراه شود، میتواند نام لیقوان را از یک نام آشنا روی بستههای پنیر، به نام یک مقصد گردشگری ماندگار در آذربایجان شرقی تبدیل کند.
انتهای پیام/
نظر شما