مجتبی گهستونی، روزنامهنگار و دبیر سرویس نخبگان و سمنهای میراث آریا در یادداشتی نوشت: دیدار با فرمانده جدید یگان حفاظت میراثفرهنگی خوزستان، از آن دیدارهایی بود که میتواند امیدی تازه برای یکی از مهمترین بخشهای میراثفرهنگی استان ایجاد کند. آنچه در این دیدار بیش از هر چیز جلب توجه میکرد، علاقه، انگیزه و نگاه مسئولانه فرمانده جدید به میراثفرهنگی بود؛ موضوعی که البته با توجه به دانشآموختگی او در رشته تاریخ، میتوان انتظار داشت این علاقه صرفاً یک انگیزه اداری نباشد، بلکه با شناخت و درک اهمیت میراث تاریخی خوزستان همراه باشد.
ضمن تشکر از سردار آیت احمدی فرماندهی یگان حفاظت میراثفرهنگی کشور و محمد جوروند، مدیرکل میراثفرهنگی گردشگری صنایعدستی خوزستان بابت این انتصاب، باید یادآور شوم که در این دیدار، فرمانده جدید یگان حفاظت همچنین نسبت به کمبودها و کاستیهای موجود در حوزه مأموریت خود اشراف داشت؛ کمبودهایی که سالهاست در مورد آنها سخن گفته میشود، اما هنوز فاصله میان وظیفه حفاظت و امکانات حفاظت بسیار زیاد است.
واقعیت این است که مسئله یگان حفاظت میراثفرهنگی خوزستان را نمیتوان صرفاً مسئله یک فرمانده، یک اداره یا حتی یک ادارهکل میراثفرهنگی دانست. موضوع بسیار بزرگتر از این است. خوزستان استانی معمولی از منظر میراثفرهنگی نیست که بتوان با امکانات معمولی از آن حفاظت کرد.
خوزستان یکی از مهمترین پهنههای تاریخی ایران است؛ استانی که آثار و محوطههای آن از دورههای مختلف تاریخی و پیشاتاریخی تا دورههای اسلامی را دربرمیگیرد و بخش مهمی از هویت تاریخی ایران در آن شکل گرفته است. وجود محوطههای شاخصی چون شوش، چغازنبیل و شوشتر، در کنار صدها بنا، محوطه، تپه، بافت تاریخی و آثار پراکنده در شهرستانهای مختلف، مسئولیت حفاظت را به مأموریتی گسترده و پیچیده تبدیل کرده است.
اما پرسش اساسی اینجاست: آیا امکانات یگان حفاظت خوزستان نیز در تراز اهمیت میراث این استان قرار دارد؟ پاسخ را باید با صراحت داد: خیر.
وقتی وسعت جغرافیایی استان، پراکندگی آثار، شرایط اقلیمی، فاصله میان شهرستانها و تعداد محوطههای تاریخی را کنار میزان نیروی انسانی، خودرو، موتورسیکلت، تجهیزات ارتباطی و امکانات پایش قرار میدهیم، به یک عدم توازن جدی میرسیم. پیشتر نیز در گزارشها و اظهارنظرهای مختلف، کمبود نیروی انسانی و امکانات خودرویی و موتوری در یگانهای حفاظت کشور مورد اشاره قرار گرفته است.
در چنین شرایطی، انتظار حفاظت مستمر و مؤثر از همه آثار، انتظاری بسیار سنگین از نیروی انسانی موجود است.
حفاظت از میراثفرهنگی امروز دیگر صرفاً به معنای ایستادن یک نگهبان در مقابل یک بنا یا گشتزنی یک مأمور با خودرو نیست. حفاظت مدرن، ترکیبی از نیروی انسانی، فناوری، پایش مستمر، حفاظت الکترونیکی، اطلاعات، مشارکت جوامع محلی، همکاری دستگاههای انتظامی و قضایی و حضور میدانی مؤثر است.
حتی در ادبیات تخصصی حوزه حفاظت نیز بر حرکت از اتکای صرف به حفاظت فیزیکی و استفاده از ظرفیتهای الکترونیکی و مشارکت اجتماعی تأکید شده است.
اما مسئله خوزستان این است که گاهی حتی حداقلهای حفاظت فیزیکی نیز با دشواری تأمین میشود. وقتی یک یگان با کمبود نیروی انسانی و وسیله نقلیه مواجه است، طبیعی است که امکان گشت مستمر در تمام محوطهها و بناهای تاریخی را نداشته باشد. در این وضعیت، حفاظت از حالت پیشگیرانه خارج شده و ناخواسته به واکنش پس از وقوع حادثه نزدیک میشود.
این دقیقاً همان نقطهای است که باید درباره آن هشدار داد. حفاظت واقعی یعنی پیشگیری از تخریب، نه صرفاً گزارش تخریب پس از وقوع آن.
اگر خودرو کافی نباشد، اگر موتورسیکلت برای دسترسی به محوطههای صعبالعبور وجود نداشته باشد، اگر نیروی انسانی متناسب با گستره مأموریت در اختیار یگان نباشد و اگر تجهیزات ارتباطی و فناوریهای نوین به اندازه کافی وجود نداشته باشد، نمیتوان از فرمانده یگان انتظار داشت با مدیریت معجزهآسا خلأ امکانات را جبران کند.
فرمانده جدید نباید تنها بماند
فرمانده جدید یگان حفاظت خوزستان اگر با انگیزه و شناخت وارد این مسئولیت شده است، باید یک مطالبه جدی و روشن را در رأس برنامههای خود قرار دهد: تبدیل نیازهای یگان از فهرستی از مشکلات اداری به یک برنامه عملیاتی برای نجات و حفاظت از میراثفرهنگی استان.
او باید مشخص کند که برای انجام مأموریتهای یگان چه تعداد نیروی انسانی، خودرو، موتورسیکلت، تجهیزات ارتباطی، امکانات پایش، دوربین، سامانههای حفاظتی و سایر تجهیزات مورد نیاز است.
اما نکته مهم این است که این مطالبه نباید تنها بر دوش فرمانده یگان باقی بماند.
اگر یگان حفاظت مأموریت حراست از میراث عمومی کشور را برعهده دارد، تأمین امکانات آن نیز باید یک مسئولیت حاکمیتی تلقی شود.
از همین رو، استانداری خوزستان، فرماندهی انتظامی استان و در رأس آن وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی باید مسئله تقویت یگان حفاظت خوزستان را به صورت جدی و مشترک دنبال کنند.
استانداری خوزستان؛ میراث فرهنگی فقط مسئله میراثفرهنگی نیست
استانداری خوزستان نمیتواند میراثفرهنگی را صرفاً موضوعی درونسازمانی در ادارهکل میراثفرهنگی بداند. میراث تاریخی خوزستان بخشی از سرمایه عمومی، هویت اجتماعی و ظرفیت توسعه گردشگری استان است. بنابراین حفاظت از آن باید در برنامههای کلان مدیریت استان جایگاه مشخص داشته باشد.
استانداری میتواند با ایجاد یک سازوکار مشترک میان میراثفرهنگی، نیروی انتظامی، شهرداریها، فرمانداریها و دیگر دستگاههای مرتبط، بخشی از مشکلات لجستیکی یگان را پیگیری و برای تأمین امکانات آن از ظرفیتهای استانی استفاده کند.
در واقع، اگر یک محوطه تاریخی به دلیل نبود خودرو یا نیروی کافی امکان پایش مستمر ندارد، این دیگر صرفاً یک مشکل اداری نیست؛ یک مسئله مدیریتی در سطح استان است.
نیروی انتظامی؛ حفاظت از میراث، بخشی از امنیت فرهنگی است
همکاری فرماندهی انتظامی خوزستان با یگان حفاظت میراثفرهنگی نیز باید از سطح همکاری موردی فراتر برود.
حفاری غیرمجاز، قاچاق اموال فرهنگی، تعرض به عرصه و حریم آثار و تخریب بناهای تاریخی، موضوعاتی نیستند که یگان حفاظت میراثفرهنگی به تنهایی بتواند با همه آنها مقابله کند.
فرماندهی انتظامی استان میتواند در قالب سازوکارهای مشخص، بهویژه در نقاط پرخطر و محوطههای گسترده، پشتیبانی انتظامی و اطلاعاتی مؤثرتری از یگان حفاظت داشته باشد.
در واقع، حفاظت از میراثفرهنگی را باید بخشی از امنیت فرهنگی و اجتماعی جامعه دانست، نه یک مأموریت فرعی.
تخصیص امکانات حفاظتی به استانها نمیتواند صرفاً بر اساس الگوی یکسان و سرانههای عمومی انجام شود. استانی مانند خوزستان به دلیل حجم، تنوع، قدمت و پراکندگی میراث خود، نیازمند یک مدل ویژه حفاظتی است.
خوزستان باید در تخصیص نیروی انسانی، خودرو، موتورسیکلت، تجهیزات ارتباطی و فناوریهای نوین، متناسب با بار حفاظتی واقعی خود مورد توجه قرار گیرد.
در سال جاری نیز بحث جذب نیرو برای یگان حفاظت و استفاده از فناوریهای جدید برای جبران بخشی از کمبود نیروی انسانی مطرح شده است؛ این جهتگیری اگر با نیازهای واقعی استانهایی مانند خوزستان منطبق شود، میتواند بخشی از مشکل را کاهش دهد.
حفاظت آینده؛ ترکیب نیروی انسانی و فناوری
البته نباید راهحل را فقط در افزایش تعداد نیرو خلاصه کرد. خوزستان به یک نظام هوشمند حفاظت میراثفرهنگی نیاز دارد؛ نظامی که در آن نیروهای انسانی آموزشدیده، خودرو و موتورسیکلت کافی، دوربینهای نظارتی، سامانههای اعلام خطر، تجهیزات ارتباطی، پایش هوایی و سایر فناوریهای قابل استفاده در کنار یکدیگر قرار گیرند.
از سوی دیگر، جوامع محلی، شوراها، دهیاریها، انجمنهای میراثفرهنگی و تشکلهای مردمنهاد نیز میتوانند به چشم بخشی از شبکه حفاظت دیده شوند. پیشنهاد استفاده از ظرفیتهای اجتماعی و فناوریهای نوین برای جبران بخشی از کمبود نیروی انسانی نیز پیشتر در مباحث مرتبط با حفاظت میراثفرهنگی مطرح شده است.
این رویکرد به معنای کنار گذاشتن نیروی انسانی نیست؛ برعکس، یعنی نیروی انسانی یگان از یک نیروی صرفاً نگهبان به یک نیروی تخصصی، آموزشدیده و مجهز برای مدیریت حفاظت تبدیل شود.
یک فرمانده تاریخخوان، فرصتی برای بازتعریف حفاظت
دانشآموختگی فرمانده جدید یگان حفاظت خوزستان در رشته تاریخ میتواند یک فرصت باشد. کسی که تاریخ را میشناسد، بهتر میتواند درک کند که هر تپه باستانی، هر بنای تاریخی و هر محوطه فرهنگی صرفاً چند خشت و آجر نیست؛ هرکدام بخشی از حافظه تاریخی یک جامعهاند.
اما انگیزه و علاقه یک فرمانده، هرچقدر هم جدی باشد، بدون امکانات به نتیجه مطلوب نمیرسد.
فرمانده جدید باید صدای نیازهای یگان باشد؛ نیازهایی که سالها انباشته شدهاند و اکنون باید به صورت دقیق، کارشناسی و عددگذاریشده روی میز مدیران استان و وزارتخانه قرار گیرند و مدیران بالادستی نیز باید این مطالبه را بشنوند.
زیرا نمیتوان از یک سو از ظرفیت جهانی خوزستان، گردشگری فرهنگی، ثبت جهانی آثار و اهمیت تمدنهای شوش و ایلام سخن گفت و از سوی دیگر، حفاظت از همین سرمایهها را با کمترین امکانات به نیروهای یگان سپرد.
میراث جهانی، حفاظت در تراز جهانی میخواهد
اگر خوزستان را یکی از مهمترین خاستگاههای تمدن و تاریخ ایران میدانیم، باید برای حفاظت از آن نیز هزینه کنیم. اختصاص خودرو، موتورسیکلت، نیروی انسانی، تجهیزات ارتباطی و حفاظتی و فناوریهای نوین، هزینه اضافی نیست؛ سرمایهگذاری برای جلوگیری از خسارت به سرمایهای است که اگر از بین برود، با هیچ بودجهای قابل بازگرداندن نیست.
اکنون فرمانده جدید یگان حفاظت میراثفرهنگی خوزستان فرصتی دارد تا با تکیه بر دانش، انگیزه و شناختی که از اهمیت میراث دارد، این مسئله را به یک مطالبه جدی تبدیل کند. اما در این مسیر نباید تنها بماند.
استانداری خوزستان باید پای کار بیاید؛ فرماندهی انتظامی استان باید پشتیبانی کند؛ ادارهکل میراثفرهنگی باید نیازها را دقیق و شفاف ارائه دهد و وزارت میراثفرهنگی باید تأمین امکانات را در اولویت قرار دهد.
زیرا حفاظت از میراث خوزستان، حفاظت از گذشته نیست؛ حفاظت از بخشی از هویت و آینده ایران است.
انتهای پیام/
نظر شما