امروز قرار است به قم برویم. شهری که مرقد کریمه اهل بیت حضرت معصومه (س)، مسجد مقدس جمکران و ده‌ها اثر تاریخی، زیارتی و گردشگری دیگر در این شهر قرار دارد. و به دلیل قرار گرفتن در مسیر استان‌های مرکزی و جنوبی به عنوان شاهراه ارتباطی شناخته می‌شود.

ماشین از عوارضی عبور می‌کند، راننده پایش را روی کلاچ ماشین می‌گذارد، دنده را عوض می‌کند و بعد از آن پدال گاز را فشار می‌دهد، عقربه‌های روی صفحه کیلومتر شمار ماشین ده تا ده تا بالا می‌رود. ماشین سرعت می‌گیرد و به سمت قم در مسیر جاده‌ای به راه خود ادامه می‌دهیم.

از تهران تا قم ۱۴۵ کیلومتر است. برای رفتن به قم می‌توان از اتوبوس، قطار محلی و ماشین‌های سواری استفاده کرد. خودروی سمند اداری مسافت جاده تهران – قم را کیلومتر به کیلومتر طی می‌کند. تابلوهای نشان دهنده مسافت تهران تا قم هر چند دقیقه یک بار تغییر می‌کنند و هر دفعه مسافت ما تا قم ۱۰ کیلومتر کمتر می‌شود.

در بین مسیر از مجتمع‌های بین راهی زیادی عبور می‌کنیم. جاده تهران تا قم یکی از بهترین مسیرهای جاده‌ای است. بزرگراهی استاندارد که راننده و مسافر را خسته نمی‌کند. وجود مجتمع‌های تفریحی و گردشگری بین راهی باعث شده تا امکانات این مسیر بیشتر از دیگر جاده‌های کشور به چشم بیاید. در بین مسیر تبلیغات زیادی به چشم می‌خورد و در این بین تبلیغات مربوط به سوهان و سوغاتی‌ها قم خودنمایی می‌کند. طعم شیرین سوهان قم را از همینجا می‌توان احساس کرد.

جاده قم، مسیر بهشت

مسیر تهران به قم، گویی خطی است که از میان تنهاییِ دشت‌های پهناور و تپه‌های خشکیده عبور می‌کند. در این میان، درختانِ کنار جاده و ایستگاه‌های گذری، مانند نقاطِ توقف در یک سفرِ طولانی، تنها ردی از حیات در میان این پهنه وسیع و بی‌انتها هستند.

هر پیچِ جاده، فرصتی است برای نگاهی دوباره به پهنه بی‌کران زمین و درکِ این حقیقت که این مسیر، فراتر از یک جاده‌ی عبوری، روایتگرِ گذار از دنیای مادی به سوی قلمروی آرامش و ایمان است.

با نزدیک شدن به قلمرو قم، سنگینیِ ترافیک جای خود را به نوعی هیجانِ معنوی می‌دهد؛ جاده دیگر تنها یک مسیر پیوند دهنده نیست، بلکه پلی است میان هیاهوی مدرن و سکوتِ قدسی. در این مسیر، خودروها دیگر فقط وسیله‌ای برای انتقال نیستند، بلکه بخشی از یک پیکره‌ی متحرک‌اند که با هر حرکت، گویی به سمت آرامشی عمیق‌تر و غرق در عطری متفاوت، در حال پیشروی هستند.

کم کم به قم نزدیم می‌شویم. فاصله زیادی تا میدان ۷۲ تن نداریم. ماشین به راه خود ادامه می‌دهد. پلیس راه قم را رد می‌کنیم و پس از طی مسافتی کوتاه به میدان ۷۲ تن می‌رسیم. اینجا اصلی‌ترین میدان شهر قم است. گذرگاه و شاهراه ارتباطی این شهر کهن. دکه‌ها، غرفه‌ها و مغازه‌های دور میدان ۷۲ تن در کنار مسافربرهای دولتی و شخصی هیاهوی تازه‌ای به شهر قم بخشیده است اما این تمام آنچه که از قم می‌بینیم نیست.

ثبت سالروز ورود حضرت معصومه به قم به عنوان میراث ناملموس

وارد شهر قم که می‌شویم فضا به کلی تغییر می‌کند. اینجا دنیای دیگری است. فضای معنوی در شهر قم به خوبی احساس می‌شود. امروز روز ملی قم است.   ۲۳ ربیع‌الاول، سالروز ورود تاریخی حضرت معصومه (س) به قم. روزی که  با تصویب شورای فرهنگ عمومی استان قم به نام «روز ملی قم» نامگذاری شده است. فضای شهر متفاوت است. دستگاه‌های مختلف و مردم پای کار آمده‌اند، شهر چراغانی و آذین‌بندی شده و مراسم مختلفی از دیروز و امروز در این شهر در حال برگزاری است.

سالروز ورود کریمه اهل بیت به قم به‌عنوان میراث ناملموس ثبت ملی شده است. در حقیقت ثبت میراث‌فرهنگی ناملموس «آیین سالروز ورود حضرت معصومه(س) به شهر قم» در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس، اقدامی برای پاسداشت یک رویداد تاریخی و فرهنگی و حفظ پیوند میان میراث، هویت و زندگی توده مردم است. هرچند که حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(س) هم به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عناصر تاریخی و فرهنگی قم، در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

عمه سادات، سلام علیک

در این فکرها هستم که خودم را جلوی حرم می‌یابم. ورودی حرم فضا به کلی تغییر می‌کند. تمام صحن‌ها چراغانی شده‌اند و خبر از جشن و برگزاری مراسم بزرگی به منظور پاسداشت سالروز ورود حضرت معصومه (س) است.

دست روی سینه می‌گذارم و به محضر کریمه اهل بیت (ع) سلام می‌دهم. از قسمت ورودی برادران وارد حرم می‌شوم و به سمت ضریح به راه می‌افتم.

وارد حرم که می شوم، نگاهم ناخودآگاه به سمت گنبد طلایی می‌رود که گویی تکه‌ای از خورشید بر روی زمین نشسته است. این گنبدزرین، در میانه‌ی شهر، همچون مناره‌هایی از نور، راهنمای هر دلِ مشتاقی هستند. معماری حرم، ترکیبی است از شکوهِ تاریخی  و فروتنیِ عرفانی؛ جایی که تلاقیِ خطوط هندسیِ دقیق و هنرِ ظریفِ کاشی‌کاری، حسی از ابدیت را به بیننده القا می‌کند. سایه این بناهای عظیم بر روی سنگ‌فرش‌های حیاط، گویی سایه‌ تاریخ و ایمان است که بر پهنه زمین گسترده شده است.

گام گذاشتن به درون صحن‌ها، تجربه‌ای است که در آن زمان و مکان، معنای خود را از دست می‌دهند. در میانِ ایوان‌ها و رواق‌ها، جادوی آئینه‌کاری‌ها آغاز می‌شود؛ هزاران تکه ریزِ آئینه که با دقتِ میلی‌متری در کنار هم نشسته‌اند، نوری را که از سقف به درون می‌تابد، هزار برابر کرده و در فضای داخلی را به رقص درآورده‌اند. در این میان، هرچه چشم به اطراف می‌گردد، تنها بازتابی از نور و زیبایی است؛ گویی دیوارها و سقف‌ها دیگر از سنگ و شیشه نیستند، بلکه از نور خالص ساخته شده‌اند تا ذهن زائر را از دنیای مادی جدا کرده و به سوی آرامشی بی‌کران سوق دهند.

اما فراتر از شکوهِ معماری و درخششِ آینه‌ها، آنچه حرم حضرت معصومه را متمایز می‌کند، اتمسفرِ جاری در رگ‌های آن است؛ آمیزه‌ای از عطرِ گلاب، بویِ بخور و صدایِ آهسته و پیاسته‌ی دعاها. در هر گوشه‌ی حرم، نشانی از حضورِ انسان‌هاست؛ از اشک‌های بی‌صدا بر لبه‌ی ضریح تا زمزمه‌های پرشور در میان جمعیت. اینجا، جایی است که مرز میانِ غریب و آشنا از میان می‌رود و همه در یک جریانِ واحدِ عشق و انتظار، در کنار هم قرار می‌گیرند.

گشت‌وگذاری در تیمچه تاریخی قم

بعد از زیارت از حرم، قرار است به تعدادی از آثار تاریخی و گردشگری قم سر بزنم. از اینجا به بعد با یکی از کارشناسان میراث‌فرهنگی همراه می‌شویم. ماشین از خیابان اصلی حرم حرکت می‌کند. خوب می‌دانم قم تنها در لایه‌های معنوی خود نمی‌گنجد. این شهر ریشه‌ای عمیق در تاریخ و تمدن دارد. با نگاهی به آثار باستانی اطراف شهر و حوض‌های قدیمی و خانه‌های سنتی، می‌توان ردپای گذشتگان را یافت. معماریِ محله‌های قدیمی با کوچه‌های تنگ و دیوارهای خشتی، روایتی از سبک زندگی و اصالتِ مردمان این منطقه است. این آثار، شاهدان خاموشِ قرن‌ها رفت‌وآمد، علم و دانش هستند و به شهر، ابعادی تاریخی و باستانی می‌بخشند که از یک مرکز مذهبی صرف، به یک کانون تمدنی تبدیل می‌شود.

به همراه کارشناس میراث‌فرهنگی به حاشیه خیابان طالقانی و از آنجا به  حدفاصل خیابان ۱۹ دی و عمار یاسر می‌رویم. مقصد ما بازار قدیم قم یا همان تیمچه بزرگ، است. جایی که ریشه در تاریخ دارد. بازار قدیم قم یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی و اقتصادی این شهر است که قدمت آن به دوره صفویه و قاجاریه برمی‌گردد. معماری سنتی، سقف‌های بلند آجری و تیمچه‌های متعدد، این بازار را به یکی از جاذبه های تاریخی قم تبدیل کرده است.

کارشناسی که همراه ما است می‌گوید: این بنای تاریخی در قلب بازار قدیمی قم قرار گرفته و یکی از ارزشمندترین آثار معماری تجاری ایران محسوب می‌شود. تیمچه بزرگ قم تنها یک محل خرید و فروش قدیمی نیست؛ بلکه نمونه‌ای برجسته از هنر معماری ایرانی در طراحی فضاهای تجاری است. این بنا با سقف ضربی بزرگ، فضای مرکزی، حجره‌های پیرامونی و تزئینات چشمگیر، نشان می‌دهد که بازارهای سنتی ایران علاوه بر نقش اقتصادی، محلی برای نمایش هنر و فرهنگ نیز بوده‌اند.

او اضافه می‌کند: تیمچه بزرگ قم در دوره قاجار و در زمان رونق تجارت شهر قم ساخته شده است. این بنا به سفارش حاج سید محمود طباطبایی و توسط استاد حسن قمی معروف به معمارباشی طراحی شد. هدف از ساخت تیمچه، ایجاد فضایی مناسب برای فعالیت تاجران و تجارت کالاهای ارزشمند، به‌ویژه فرش و کالاهای سنتی بود.

به گفته این کارشناس میراث‌فرهنگی، مهم‌ترین ویژگی تیمچه بزرگ بازار قم، معماری منحصربه‌فرد آن است. زمانی که وارد این بنا می‌شوید، نخستین چیزی که توجه شما را جلب می‌کند، سقف بلند و گنبدی‌شکل آن است.

کمی در بازار بزرگ قم قدم می‌زنیم، حجره‌های بازار به شکل قدیمی اداره می‌شود با کاسب‌های خوش برخورد و با انصاف. یکی از آنها ما را به چای و سوهان دعوت می‌کند و در این مدت از خاطرات کاسبی خودش و پدرش در این بازار قدیمی و تاریخی برای‌مان می‌گوید.

خانه تاریخی یزدان پناه تلفیق غذا و صنایع دستی

از بازار تاریخی قم بیرون می‌آییم. نزدیک ظهر است برای ناهار به خانه تاریخی یزدان پناه می‌رویم. اینجا خود یکی دیگر از جاذبه‌های تاریخی قم است. مکانی زیبا در قم که معماری چشم‌نوازی دارد. خانه تاریخی یزدان‌پناه یکی از بناهای ارزشمند دوره قاجاریه در قم است. این خانه با حیاط مرکزی، اتاق‌های متعدد و تزئینات آجری، نمونه‌ای زیبا و جذاب از معماری سنتی ایران به حساب می‌آید. خانه یزدان‌پناه با وسعتی بیشتر از هزار مترمربع، امروز به‌عنوان موزه صنایع‌دستی قم و رستوران فعالیت می‌کند.

این خانه در زمینی به مساحت ۱۰۰۰ متر مربع بنا شده است. پس از وارد شدن از درب ورودی، حوضی در وسط حیاط به چشم می‌خورد. دیوارهای آجری و بلند دور تا دور ساختمان را پوشانده و زیبایی ویژه‌ای به آن داده. اتاق‌هایی دو طبقه در اطراف حیاط وجود دارند. یک طبقه به‌عنوان زیرزمین و طبقه بالایی به‌عنوان اتاق نشیمن استفاده می‌شده. درب‌های چوبی هم زیبایی خاصی به خانه یزدان پناه بخشیده. این خانه ایوانی رو به جنوب دارد که به اتاق‌هایی تو در تو ختم می‌شود. سقف این اتاق‌ها بلندتر از سایر اتاق‌ها ساخته شده تا در تابستان‌ها کف خانه خنک بماند.

تماشای قم از بلندای کوه خضر نبی

بعد از ناهار به یکی دیگر از اماکن تاریخی و گردشگری قم می‌روم. کوه خضر نبی. اینجا  یکی دیگر از مکان‌های دیدنی و زیارتی قم است که در ۶ کیلومتری این شهر قرار دارد. ارتفاع این کوه به اندازه‌ای است که تمام شهر قم را می‌توان از بالای آن دید. مردم قم اعتقاد دارند که سه هزار سال پیش، روی این کوه، غاری وجود داشته که محل زیارت خضر نبی بوده و امروز به مسجد کوچکی تبدیل شده است.

برای رفتن به کوه خضر باید پله‌های زیادی را طی کرد و در سراشیبی کوه بالا برویم. اما بعد از رسیدن به آخرین پله و عبادتگاهی که ساخته شده فضا به کلی تغییر می‌کند. باد خنکی می‌وزد. تمام قم زیر پای‌مان است و شهر از این ارتفاع چشم‌انداز دیدنی دارد.

از بوی خوش ادویه تا رنگ‌های چشم‌نواز پارچه و قالی

دوباره به شهر قم بر می‌گردیم. از لابه‌لای کوچه‌های قدیمی و بازارهای دیدنی قم عبوی می‌کنم. به دلِ بازار و کوچه‌های سنتی شهر می‌روم. اینجا، گشت‌وگذار یعنی غرق شدن در رنگ‌ها و بوها. بوی تند و دلچسب ادویه‌ها، رنگ‌های زندهِ زعفران و سماق، و جلوه‌ی زیبای پارچه‌های دست‌باف که در ویترین مغازه‌ها خودنمایی می‌کنند، تمام حواس مرا درگیر کرده است.

پیاده‌روی در بازار سنتی شهر، تجربه‌ای متفاوت از سفر است. جایی که صدای برخورد مس‌های مسی و بوی تند ادویه‌ها، شما را به یاد سفرهای تاریخی می‌اندازد. از چایخانه‌های قدیمی که میزبان حکایت‌های قدیمی هستند تا هنرمندانی که در گوشه‌های بازار، با ظرافت صنایع‌دستی می‌سازند، قم تصویری رنگارنگ از فرهنگ و سنت‌های ایرانی را پیش چشم می‌کشد. قم، شهری است که در آن، مادیات و معنویات در هم آمیخته‌اند و هر گردشگری که به اینجا می‌آید، با بخشی از روح خود، این شهر را ترک می‌کند.

تمدن ۷ هزارساله در سایه‌سار حضرت معصومه (س)

کم کم وقت برگشتن به تهران است. دوباره آنچه را که در شهر قم دیدم در ذهن خود مرور می‌کنم. دارم به این فکر می‌کنم که امروز را در قم گذراندیم. زیارت رفتیم. بازار قدیمی و بزرگ قم را دیدیم. به یکی از اماکن تاریخی و گردشگری رفتیم و در کوچه پس کوچه‌های تاریخی و بازارهای قدیمی قم قدم زدیم. اما خوب می‌دانم که قم تنها به این آثار و اماکن محدود نمی‌شود و برای دیدن آثار تاریخی، اماکن زیارتی و فضاهای گردشگری قم باید چند هفته‌ای در این شهر تاریخی سپری کرد. تمدن ۷ هزار ساله قم به یک بار دیدن خلاصه نمی‌شود. تمدنی که در سایه‌سار حضرت معصومه (س) ارزش هزاربار دیدن را دارد.

انتهای پیام/