به گزارش خبرنگار میراثآریا، هنرمندان صنایعدستی شرکتکننده در نخستین نمایشگاه منطقهای صنایعدستی و هنرهای سنتی با رویکرد موضوعات مذهبی که به مناسبت روز قم و پاسداشت قم بهعنوان شهر ملی صنایعدستی برگزار شده است، روز یکشنبه ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ از اماکن تاریخی شهر قم در قالب تور قمگردی بازدید کردند.
هنرمندان صنایعدستی شرکتکننده در نمایشگاه مذکور، از استانهای مختلف کشور هستند که در رشتههای صنایعدستی مانند انگشترسازی، منبت، میناکاری، تولیدات چوبی، چرم و سفال فعالیت دارند.
این تور قمگردی از سوی ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم با همکاری شهرداری قم و سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری قم برگزار شد.
این هنرمندان در این بازدید از مجموعه تاریخی مقابر گنبد سبز، محوطه باستانیتاریخی قلیدرویش و تیمچه بزرگ شهر قم بازدید کردند و در این بازدیدها، حسین صادقی؛ کارشناس میراثفرهنگی، قمپژوه و نویسنده کتاب «قم، نگینی در دل کویر» توضیحاتی را درباره اماکن مورد بازدید، ارائه داد.
مجموعه تاریخی مقابر باغ گنبد سبز
حسین صادقی از قمپژوهان، در بازدید از مجموعه تاریخی مقابر باغ گنبد سبز، در خصوص این که برج آرامگاهی گنبد سبز متعلق به چه دورهای است، گفت: بعد از مرگ ابوسعید ایلخانی حکومتهای مستقل در مناطق مختلف ایران از جمله عراق عجم (سلطانآباد، اراک، کاشان، دلیجان و قم) شکل گرفت که شیعه بودند و یکی از این حکومتهای محلی خاندان آلصفی بود که در قرن هشت هجری قمری در دوره ایلخانی در قم شکل گرفت و ۶ نفر از این خاندان فرمانروای مستقل قم شدند که خدمات ارزشمندی انجام دادند و برج آرامگاهی گنبد سبز متعلق به این دوره است.
او با اشاره به این که مجموعه مذکور از سه گنبد شمالی، میانی و جنوبی تشکیل شده است، ادامه داد: گنبد میانی که از زیباترین برجهای آرامگاهی بوده، از تزیینات بیشتری برخوردار است. آرامگاه خواجه علی صفی، فرزند او جلال الدین و برادرش عمادالدین محمود قمی به تاریخ ۷۹۲ هجری قمری ذکر شده است.
این کارشناس قمپژوه، با بیان این که معمار و گچبر گنبدها علی بن ابی شجاع از گچبرهای معروف دوره ایلخانی است که طبقه دوم گنبد سلطانیه، بنای امامزاده خدیجه خاتون، شاهزاده احمد و سید سربخش در قم از دیگر هنرنماییهای این معمار است.
صادقی بیان کرد: نمای بیرونی گنبد میانی به صورت ۱۲ ضلعی و دارای ۱۵ متر ارتفاع است؛ گنبد را به صورت دو پوسته گسسته رک طراحی شده و پوسته خارجی ۱۶ ترک دارد و با کاشی فیروزهفام از بیرون تزیین شده و پوسته داخلی به شکل عرقچین اجرا شده است که تهویه هوا بین آن صورت میگیرد.
او درباره دیگر ویژگیهای معماری گنبد میانی یادآور شد: در قسمت مرکزی بنا، ترنج بسیار زیبایی وجود دارد و سوره آلعمران و بعد به صورت ۱۲ ردیف اسامی علی و محمد گچ بری شده است و در قسمت ۱۶ ضلعی بنا آیه یک تا هشت سوره دهر به خط کوفی بسیار زیبا طراحی شده است و در قسمت هشت ضلعی بنا که معمولا هم نام مدفونین ذکر میشود، اسامی خواجه علی صفی، امیر جلالالدین و عمادالدین محمود قمی به سال۷۹۲ هجری قمری حک شده و در دورتادور بنا سوره یاسین با خط ثلث به کار رفته و طرح سکه بهار آزادی به این صورت که ۶ بار نام علی نوشته شده است، در این بنا وجود دارد، از اینرو گنبد میانی بنای پرکاری است و با وجود نقوش اسلیمی و آیات قرآن ترکیبی از معماری ایرانی و اسلامی را دارا است.
این کارشناس قمپژوه، با بیان این که ویلبر آلمانی و نصرتالله مشکوتی معتقدند؛ بنای گنبد شمالی نسبت به دو گنبد جنوبی و میانی قدیمیتر است، اظهار کرد: گنبد شمالی از بناهایی است که تحت عنوان پلان مرکزی میشناسیم و تقریباً نیمنگاهی به گنبد سلطانیه دارد و سبک آن ایلخانی است، یکی از جالبترین قسمتهای گنبد شمالی کتیبه سوره الرحمن است که حدود ۱۳۰ متر گچبری شده که لازمه این کار محاسبات دقیقی بوده است و ایوانهای این گنبد از بیرون دو طاقنما دارد و از داخل هم دارای یک شمسه و مقرنس کاری شده است و در قسمت ۱۶ ضلعی بنا هم الله، محمد و علی بهصورت مربع در وسط کتیبه وجود دارد و از آنجایی که کتیبه مختص به اسامی مدفونین از بین رفته است، در این خصوص اطلاعاتی وجود ندارد؛ اما عباس فیض در گنجینه آثار معتقد است، مقبره مجدالملک براوستانی وزیر مقتول برکیارق سلجوقی و خواجه برهانالدین وزیر اوزون حسن آققویونلو در این بنا قرار گرفته است.
صادقی در خصوص گنبد جنوبی افزود: گنبد جنوبی مدفن خواجه اصیلالدین و فرزندش علی اصیل به سال ۷۶۱ هجری قمری است و گنبد برج آرامگاهی جنوبی یا دچار تخریب و آسیب دیدگی شده و یا نیمهتمام مانده است، لذا تنها دارای پوسته داخلی عرقچین است.
گفتنی است، مجموعه تاریخی «مقابر گنبد سبز» شهر قم، در بلوار شهید روحانی، نبش خیابان کوثر، جنب گلزار شهدای علیابنجعفر(ع) قرار دارد و در ۱۵ دی سال ۱۳۱۰ هجری خورشیدی با شماره ۱۲۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
محوطه باستانیتاریخی قلیدرویش
او در بازدید از محوطه باستانیتاریخی قلیدرویش بیان کرد: نخستین مطالعات علمی باستانشناسی درباره این منطقه در سال ۱۹۸۱ میلادی توسط کلایس آلمانی صورت گرفته و مقالهای تحت عنوان خوراباد و جمکران از محوطه استقراری سخن گفته است. درباره وجه تسمیه قلیدرویش هم در کتاب احسن التواریخ روملو شخص قلدرویش از طرف شاهرخ تیموری به حکومت کرمان گماشته شده است؛ ولی توسط جهانشاه قرهقویونلو در سال ۸۵۸ اسیر و به این مکان منتقل شده است و یا شاید محل دفن آن باشد.
این کارشناس قمپژوه افزود: محوطه شهرنشینی قلیدرویش _لایههای قلیدرویش_، از هزاره پنجم تا دوره متأخر را در خود جای داده است. لایههای دوره تاریخی قلیدرویش دوره ساسانی، اسلامی میانه و اسلامی متأخر متأسفانه از بین رفته است.
صادقی ادامه داد: وسعت قلیدرویش حدود ۱۰۰ هکتار با ارتفاع حدود ۲۰ متر بوده؛ ولی امروز وسعت کمی از محوطه و ارتفاعی حدود پنج متر بیشتر باقی نمانده است. مدارک به دستآمده از قلیدرویش در عصر آهن که بیشترین آثار را در خود جای دارد، دارای ساختار شهرنشینی است. قبلاً بیشتر فضاهای عصر آهن مرتبط با گورستانها بود. فضاهای مذکور دارای نقش و عملکرد جداگانهای مانند فضاهای مرتبط با فعالیت تجاری و اداری یا فضاهای کنش آیینی و مذهبی یا بقایای معماری نظامی و سیاسی یا واحدهای تخصصی صنعتی هستند.
او درباره واحدهای مسکونی بیان کرد: این واحدها با توجه به ساختار طبقه اجتماعی شکلگرفته و خانه افراد در طبقات بالا دارای یک اتاق نشیمن، یک انباری و یک آشپزخانه است. سقف خانهها از تیرچه و کاهگل است و کف فضاهای معماری با حصیر فرش شده است و خانهها با دیوار به عرض یک تا دو متر از دیگر خانهها تفکیک میشود که نشان از مالکیت خصوصی و ساختار شهری جوامع عصر آهن است.
این کارشناس قمپژوه گفت: قلیدرویش دارای ساختار کنش آیینی و قدیمیترین نیایشگاه عصر آهن است که بهصورت چند صفه و به وسیله یک پلکان با دیگر صفهها در ارتباط است که بعد از نیایش و ترک محل برای وارد نشدن آلودگی به فضای نیایشی در چندین لایه با گچ و کاهگل و خشت مهروموم و روی سکوهای پلهای پیکرکهای گلی و در کف فضاها سفالهای زیبایی از جمله یک ریتون ماهی به نیایشگاه اهدا شده، در بخش صنعتی نیز کورههایی به شکل چلیپایی و نعل اسبی که احتمالاً برای سفالپزی و فلزگری است، شناسایی شده است.
صادقی درباره محوطه انباری قلیدرویش بیان کرد: چندین خمره بزرگ با ارتفاع حدود ۱.۳۰ متر یافت شده که حدود ۱۰ خمره بزرگ است که نشان از ساختار شهرنشینی است و مهرهای استوانهای و استامپی، ژتونها، پلمپهای گچی و توکنهای سفالی؛ همه نشان از ضمانت بازرگانی و اجرایی پیچیده جوامع عصر آهن است.
او خاطرنشان کرد: ساختار حکومتی در محوطه که متأسفانه بیشتر آن تخریب شده است؛ یک بخش سکوی خشتی به ابعاد حدود ۳۰۰ مترمربع شناسایی شد.
گفتنی است، محوطه باستانیتاریخی تپه قلیدرویش شهر قم با حدود هفت هزار سال پیشینه در حاشیه جنوبی این شهر در بلوار خلیجفارس (کیلومتر نخست جاده قدیم قم – کاشان) در بخش مرکزی شهرستان قم و منطقه ۵ شهرداری قم واقع شده و ۲۳ شهریور سال ۱۳۸۲ هجری خورشیدی با شماره ثبت ۱۰۱۷۳ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
تیمچه بزرگ قم
این کارشناس قمپژوه، در بازدید از تیمچه بزرگ قم که مربوط به دوره قاجار و میانه راستهبازار است و در ضلع شمالی آن واقع شده است، گفت: تیمچه بزرگ قم دو بخش اصلی (تیمچه و سرا) دارد که در بخش تیمچه، فضای صحن و حجرهها و در بخش سرا نیز کارگاههای مختلفی از جمله برای رفوگری فرش قرار دارد. ورودی سرای تیمچه از انتها به کوچه آسید اسماعیل پشت تیمچه راه دارد.
صادقی افزود: صحن مرکزی تیمچه شامل دو طبقه است که در طبقه همکف آن ۲۷ حجره و دکان قرار دارد که کوچکترین بخش تشکیلدهنده بازار و محل کسب است و در طبقه فوقانی نیز ۱۵ حجره قرار دارد.
او تصریح کرد: در معماری سنتی ایران، بازارها بهعنوان ستون فقرات شهر به حساب میآمدند. درون بازارها، تیمچهها بهعنوان فضاهای تمرکز تجارت، فروش کالاهای خاص و سراها بهعنوان بارانداز یا مدخل ورود کالا به بازار بودند. تیمچهها عموما مسقف و سراها روباز بودند.
این کارشناس قمپژوه اظهار کرد: بازار قم دارای سه تیمچه بوده که بزرگترین آن باقیمانده و دو تیمچه دیگر در توسعه و ساخت خیابان آذر تخریب شده است.
صادقی ابراز کرد: عموما تیمچهها دارای تزیینات هنری در سقف و بدنه دارند که نمونههای آن در بازار شهرهای کاشان (تیمچه امین الدوله)، تهران (حاجب الدوله)، تبریز وکرمان دیده میشود.
او خاطرنشان کرد: تیمچه بزرگ قم در تاریخ ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ هجری خورشیدی با شماره ثبت ۱۹۰۲ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
این کارشناس قمپژوه بیان کرد: معماری این بنا توسط استاد معمار حسن قمی مشهور به معمارباشی در سال ۱۲۶۱هجری شمسی (۱۳۰۱ هجری قمری) طراحی و اجرا شد. متولی بنا سیدمحمود طباطبایی از تجار قم بوده که پدر سیدحسین طباطبایی قمی است.
صادقی گفت: سقف تیمچه دارای سه چشمه است که قسمت وسطی دارای دهانه به قطر ۱۵ متر و ارتفاع ۱۵ متر و صحن مرکزی مساحتی حدود ۳۸۰ متر دارد. گنبد از نوع عرقچینی و پوشش زیر آن شمسهکاری با اسلوب رسمیبندی و یزدیبندی است. بالای حجرهها در زوایا، مقرنس گچی انجام گرفته است. همراهی شمسهکاری با تزیینات رسمیبندی و یزدیبندی زیر پوشش گنبد، چشمها را مسحور شکوه خود میکند.
او افزود: این نقوش استفادهشده در سقف تیمچه به لحاظ هندسی با فرش ایرانی رابطه دارند و این هماهنگی، احساسی آشنایی را در مخاطب بر میانگیزد. نمای حجرههای فوقانی پنجرههای چوبی با شیشههای رنگی و گرهچینی در بالا است. به این پنجرها ارسی میگفتند که امروزه فقط نمونههایی از آن به چشم میخورند. از ویژگیهای بارز تیمچه بزرگ بازار قم، هماهنگی معماری بنا با اقلیم شهر قم است.
گفتنی است، نخستین نمایشگاه منطقهای صنایعدستی و هنرهای سنتی با موضوعات مذهبی، توسط ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان قم و با همکاری استانداری قم؛ شهرداری کلانشهر قم؛ سازمان فرهنگی، اجتماعی و ورزشی شهرداری قم و سازمان ساماندهی مشاغل شهری و فرآوردههای کشاورزی شهرداری قم دائر شده است.
این نمایشگاه تا ۱۵ شهریورماه جاری در میدان آستانه از ساعت ۱۸ تا ۲۳ با ۶۰ غرفه در رشتههای مختلف صنایعدستی و با حضور هنرمندان از استانهای گوناگون کشور پذیرای علاقهمندان به صنایعدستی و هنرهای سنتی است.
انتهای پیام/
نظر شما