منصور مرادی عضو هیئت علمی پژوهشکده مردم‌­شناسی به مناسبت روز ملی سینما در ایران در یادداشتی نوشت: روز ملی سینما در ایران فراتر از یک جشن تقویمی برای هنر هفتم، فرصتی است تا جایگاه «سینمای مردم‌شناختی» (Anthropological Cinema) را در بازتاب هویت فرهنگی و تنوع زیست‌بوم‌های ایرانی مورد بازخوانی قرار دهیم.

این سینما نه به عنوان ابزاری صرف برای سرگرمی، بلکه به مثابه یک «آرشیو زنده» عمل می‌کند که در آن، خرده‌فرهنگ‌ها، آیین‌ها و شیوه‌های زیست انسانی از زوال فراموشی مصون می‌مانند.

در رویکرد مردم‌شناختی، دوربین فیلم‌ساز تنها ناظرِ رویدادها نیست، بلکه به مثابه چشمی تیزبین در پی ثبتِ «آنچه هست» در بطن جوامع است. سینمای مردم‌شناختی ایران با عبور از کلیشه‌های رایجِ دراماتیک، بر مستندسازی دقیق کنش‌های اجتماعی، ساختارهای خویشاوندی و تقابل سنت و مدرنیته تمرکز می‌کند.

در این منظر، یک آیین محلی در دورافتاده‌ترین مناطق ایران یا نحوه تعامل یک کشاورز با زمین، دیگر صرفاً یک لوکیشن یا پیش‌زمینه داستانی نیست؛ بلکه خودِ متنِ اصلی است که واجد معنای فرهنگی غنی است.

سینمای مردم‌شناختی به ویژه در کشوری با تکثر قومیتی چون ایران، نقشی حیاتی در «دیگری‌شناسی» و تفاهم بین‌فرهنگی ایفا می‌کند. وقتی سینما به سراغ بازنمایی زندگی عشایر، آیین‌های زار در جنوب، یا سنت‌های شفاهی در مناطق مرزی می‌رود، در واقع در حال ترسیم «نقشه فرهنگی» کشور است.

این‌گونه آثار، با پرهیز از نگاه‌های تقلیل‌گرایانه (Exoticism)، انسانِ ایرانی را در بستر واقعی‌اش، با تمام پیچیدگی‌ها، چالش‌های معیشتی و جهان‌بینی‌های خاص خود به تصویر می‌کشند.

گزارش‌ها و پژوهش‌های میدانی نشان می‌دهند که در دهه‌های اخیر، سینمای مردم‌شناختی ایران با گذار از مدل‌های کلاسیکِ توصیفی به سمت مدل‌های تحلیلی و انتقادی حرکت کرده است. امروز سینماگرانِ این حوزه با تکیه بر «مشارکت‌جویی» (Participation)، اجازه می‌دهند تا سوژه‌ها خود را روایت کنند؛ امری که به کاهش فاصله میان «فیلم‌ساز» و «سوژه» می‌انجامد. این رویکرد، سینما را به مثابه یک «پژوهش میدانی دیداری» ارتقا می‌دهد که می‌تواند برای مردم‌شناسان، جامعه‌شناسان و سیاست‌گذاران فرهنگی منبعی دست‌اول برای درک تحولات اجتماعی باشد.

با این حال، چالش بزرگ در این عرصه، کمبود آرشیوهای نظام‌مند و عدم حمایت کافی از آثار مستند-مردم‌شناختی در شبکه نمایش خانگی و اکران‌های عمومی است.

سینمای مردم‌شناختی اغلب در حاشیه جشنواره‌ها می‌ماند و کمتر به تماشاگر عام معرفی می‌شود. روز ملی سینما باید تلنگری باشد برای نهادهای متولی تا با ایجاد «بانک جامع فیلم‌های مردم‌شناختی» و حمایت از پروژه‌های اتنوگرافیک، این حافظه تصویری را تقویت کنند.

در نهایت، سینمای مردم‌شناختی در ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به «اخلاقِ مشاهده» نیاز دارد. فیلم‌ساز باید بداند که هر فریم از تصویر، حامل بار فرهنگی است و می‌تواند به حفظ یا تخریب یک میراث غیرمادی کمک کند.

اگر سینما را آینه‌ای از جامعه بدانیم، سینمای مردم‌شناختی آینه‌ای است که غبار از چهره‌ی فرهنگ‌های اصیل برمی‌گیرد تا هویت‌های در حالِ تغییر، در حافظه‌ی تاریخی این سرزمین ثبت شوند.

گرامی‌داشت این روز، در حقیقت ارج نهادن به همان تلاش‌هایی است که سینما را از یک صنعتِ صرف، به یک سندِ ملی و تمدنی بدل کرده‌اند.

انتهای پیام/