رجبعلی لباف خانیکی باستان شناس و پژوهشگر میراثفرهنگی در یادداشتی نوشت: کاروانسراهای اسحاقخانی و شهاب الملک (نظامالدوله) در شریفآباد در کنار چاپارخانه، حمام و تاسیسات رفاهی دیگر نشانههای باقیمانده از اهمیت منزل شریفآباد در مسیر راه ابریشم به مشهد مقدس است.
منزل مهم شریف آباد در مجاورت روستای شریفآباد واقع در ۳۵ کیلومتری جنوب مشهد قرار داشت، از این روستا شاخهٔ فرعی راه ابریشم عبور میکرد، راهی که بعد از رباط فخر داود بین نیشابور و سنگ بست از مسیر اصلی راه ابریشم به سمت شمال جدا میشده و پس از عبور از رباط علاقبند به منزل مهم شریفآباد و سپس به رباطی به نام «کلمبه» در کنار آب چشمه چنار میرسیده و احتمالا در آن منزل راه به دو شاخه تقسیم میشده است.
شاخهای به سمت جنوب شرق که پس از عبور از «رباط بِش ساروق» و «رباط خاکستر» به «سنگ بست» واقع در نقطه طلاقی راههای جرجان، سرخس، نیشابور، ترشیز، زاوه، تون، هرات و باخرز با جاده ابریشم میرسیده و راه دیگری که به سمت شمال شرق از رباط کلمبه به رباط طرق و پس از آن به شهر نوقان یا مشهد کنونی میرسیده و سپس از محل کنونی خواجه ربیع از مشهد خارج شده و از طریق «پل شاهی» در کناره کشفرود به سمت شمال شرق پیش رفته و در منزل معروف به «رباط ماهی» به مسیر اصلی راه ابریشم پیوسته، به سمت سرخس، مرو، سمرقند، بخارا و در نهایت چین پیش میرفته است.
اهمیت مکانی شریفآباد موجب شده که مجموعهای از ابنیهٔ عامالمنفعه برای رفاه مسافران، در آن منزل ایجاد شود، سیاحان و سفرنامه نویسان دربارهٔ شریفآباد و کاروانسراهای آن به کرات نوشته و به شرح وضعیت آنها پرداختهاند: «آلبرت هوتوم شیندلر» پژوشگر و کارشناس انگلیسی آلمانی نژاد که در سال۱۸۷۶م/۱۲۵۴خ به منظور کشیدن سیم تلگراف بین تهران و مشهد به شریفآباد آمده بود، نوشته است: شریفآباد چاپارخانه و دو کاروانسرا دارد که یکی از بناها شاه عباسی است (ارزیابی شیندلر در مورد تاریخگذاری رباط اسحاقخانی شریفآباد نادرست بوده زیرا آن رباط و رباط نظامالدوله متعلق به دوران قاجار است) و یکی دیگر ناتمام مانده و از بناهای نظامالدوله است.
«سر پرسی سایکس» در سال ۱۹۰۲م/۱۲۸۱خ نوشته است: در این مکان دو کاروانسرا وجود دارد و با وجود نزدیکی به مشهد از ناامنترین و خطرناکترین نقاط بین راه به شمار میرود. شاید دلیل ناامنی شریفآباد ازدحام مسافران و زایران بوده به گونهای که «رنه دالمانی» که چهار سال بعد از سایکس در راه مشهد- نیشابور به شریفآباد آمده به دلیل پر بودن ظرفیت کاروانسرا، در خانهای مسکن گزیده و صبح که از خواب برخاسته منظره شگفتآور اردوی زایران را دیده و نوشته است: تعداد آنها چنان زیاد است که دشت را تا آنجا که چشم کار میکند، پوشاندهاند. این زایران در گروههای پنج یا شش نفری دور هم گرد آمدهاند و برخی نماز میخوانند و برخی مشغول وضو گرفتن هستند. اشخاص ثروتمند چادرهای سفید دارند که زنان خود را در آنها جای دادهاند، در حالیکه غلامبچهها با دقت و حسادت پشت در چادرها نگهبانی میدهند و مراقب زنها هستند. زایران به هزاران نفر میرسند که از چهار گوشه ایران در مسیر سفرشان به این مکان آمدهاند.
«خانلرخان اعتصام الملک» سفرنامه مفصلی به نام «سفرنامه خانلرخان» در چند فصل دارد که فصل چهارم آن تحت عنوان «روزنامه سفر قاین» از تاریخ ۲۵ ذیحجه ۱۲۹۳ تا ۲۱ صفر۱۲۹۶ ه.ق از سبزوار تا قاین را شامل میشود.
خانلرخان در آن سفرنامه شریف آباد را این گونه توصیف کرده است: «شریف آباد قلعه دارد مشتمل بر بیست خانوار. یک رباط سرپوشیدهٔ محکم خوبی با یک حمام خیلی خوب مرحوم اسحاق خان قرایی آنجا ساخته، یک ثلث از این قریه و قنات آنرا هم خریده، وقف به رباط و حمام کرده که صرف تعمیر مواجب حمامی و غیره شود اگر چیزی زیادی بیاید، به فقرای زوار بدهند. تولیت آن را به امام جمعه مشهد داده است.
چاپارخانهای هم دارد. یک رباط خوش طرح هم مرحوم نظامالدوله حسن خان شاهسون بنا کرده است که در سمت جنوب و شرقی آن حجراتش ناتمام مانده است».
در اوایل سده چهاردهم ه.ق مفصلترین توضیح را «اعتمادالسلطنه» در مورد شریفآباد نوشته و بناهای عامالمنفعه مثل قلعه، قنات، کاروانسراها، حمام و چاپارخانهٔ شریفآباد را به تفصیل توضیح داده که در اینجا نوشته او در «مطلع الشمس» را در مورد کاروانسراها مرور می کنیم:
دو کاروانسرا در این قریه است. یکی از بناهای اسحاق خانی قرایی است مشتمل بر بیست و شش طاقنما، حجره ندارد. اصطبل بزرگی در آن ساخته و بنای رباط در کمال استحکام و متضمن شش برج است. کاروانسرای دیگر را مرحوم حسین خان شهابالملک والی خراسان که بعدها ملقب به نظامالدوله گردید ساخته، دارای شش برج و بیست و دو حجره است که جلو هر حجره صفه ایست. در دو زاویه که در طرف درب کاروانسرا واقع است دو عمارت مربع خلوت مانند ساخته است. در دو زاویه دیگر، دو طویله بنا شده و در طرف بیرون کاروانسرا ده طاقنما و دو صفه کوچک در دو جانب درب کاروانسرا عمارت یافته است.
رباط یا کاروانسرای اسحاقخانی که از اهمیت زیای برخوردار بوده، توجه بسیاری از پژوهشگران و مسافران ایرانی و غیرایرانی را به خود معطوف داشته و هر کس بر آن شرحی نوشته است که مفصلترین توضیحات مربوط به آن را در کتاب «مطلع الشمس» اثر «محمد حسنخان اعتمادالسلطنه» نوشته است.
بر بالای در اصطبل کاروانسرای اسحاقخانی سنگی نصب است و این عبارت و اشعار بر روی آن حجاری شده است:
هو الفیاض المستعان
در عهد پادشاه فلک جاه جم شکوه
فتحعلیشه آنکه بود چاکرش قباد
واندر زمان دولت شهزاده ایکه هست
والی مملکت ولیِ پادشه نژاد
از بهرِ زائرانِ امامی که جن و انس
آرند رو به در گهش از روی اعتقاد
سرکار کامکار رباطی بنا نمود
کین چرخ پیر بهتر از این ناورد به یاد
در وضع آن مهندس عقل است پا بِگِل
در پیش آن جمیع بنا هاست کالرًماد
پا در رباط چون بنهاد از سرِ سرور
پیر خرد که بخت جوانراست اوستاد
تاریخ آن بکهنه رباط زمانه گفت
اسحق خان بنای رباط نوی نهاد
«وقف مؤید و حبس مخلد نمود مزرعه قاسم آباد را که رباط مسطور در اراضی آن واقع است با حمام متصل برباط که آنچه از مزرعه و حمام بعمل آید در همان منرل اضافه از تعمیر رباط و حمام به فقیرِ زوار دهند و تولیت آن با امام جمعه مشهد مقدس خواهد بود. سنه ۱۲۲۴ ارتفاع شریفآباد از مشهد هفتصد زرع است.»
کارونسرای اسحاقخانی با دیوارها و برجهای بلند و تیرکشهایی بر دیوارها، قلعهای نظامی و مستحکم را در ذهن تداعی میکند، این بنا با نقشهٔ مستطیل شکل با دیوارهای آجری و ملات گچ و خاک بر روی شالودهٔ سنگ ساخته شده است.
کاروانسرای اسحاقخانی در واقع دو کاروانسرای به هم پیوسته است، بنای اول متشکل از میانسرایی وسیع در ابعاد حدود ۶۴×۳۲متر با ۲۶غرفه در چهار جانب واسطبل یا مالبندی بزرگ است. دیوارهای این بخش از کاروانسرا را در نمای بیرون ۶برج نیماستوانه پشتیبانی کردهاند.
درب ورودی آن از میانهٔ ضلع جنوبی به درون راه مییابد. به نظر میرسد که این بخش از کاروانسرای اسحاقخانی بیشتر جنبه خدماتی و حالت بارانداز و نگهداری احشام مسافران داشته است.
بخش دوم فضایی سرپوشیده به مثابه رباط زمستانی و شبستانمانند است که از طریق یک ایوان در ضلع شرقی به میانسرای رباط اولی ارتباط مییابد رباط سرپوشیده در واقع تالاری مربع شکل و ستوندار است به این معنی که ۱۶ستون آجری در چهار ردیف چشمه طاقهای سقف را تحمل میکنند.
چشمه طاق وسطی با گنبدی کمخیز بر فراز ساقهای هشت وجهی و برخوردار از پنجرههای نورگیر بر فراز سکویی آجری به ارتفاع حدود یک متر استقرار یافته است. این سکو کاربری بارانداز در این رباط زمستانی داشته است. بر دیوارهای جانبی این کاروانسرا غرفههایی تعبیه شده که کف آنها بلندتر از کف کاروانسرا و جهت استقرار مسافران یا خرکچیها مورد استفاده قرار میگرفته است. در چهارگوشهٔ این رباط سرپوشیده چهار درگاهی تعبیه شده که به فضاهای خالی داخل برجها منتهی میشده است. این بخش از رباط اسحاقخانی از استحکام کافی برخوردار است. این رباط به شماره ۶۳۵۵ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
رباط شهاب الملک شریفآباد
در مقابل کاروانسرای اسحاق خانی به شیوهٔ دو ایوانی با نقشهٔ مربع در ابعاد ۵۹×۵۹متر ساخته شده است. این رباط را «حسینخان شهابالملک» والی خراسان که بعدها به «نظامالدله» ملقب شده ساخته است.
ورودی آن از انتهای ایوان کمارتفاعی در سمت شمال به درون باز میشود، در دو سمت ایوان ورودی غرفههایی تعبیه شده است.
این کاروانسرا مجموعهای از فضاهای متنوع است که بر گرد یک حیاط مرکزی ساخته شدهاند، برای ورود به کاروانسرا باید از راهروی نسبتا طولانی و هشتی گذشت و به میانسرا رسید، ابعاد حیاط یا میانسرا ۳۵×۳۰متر است، دو ایوان در سمت شمال و جنوب میانسرا ساخته شده و در مجموع ۲۲غرفه یا ایوانچه در طرفین ایوانها و مشرف بر حیاط مرکزی ساخته شده است.
در انتهای هر غرفه حجرهای ساخته شده و در دو سمت شرق و غرب در پشت حجرهها مالبندها یا طویلههایی با طول زیاد احداث شده است. ورودی مالبندها از دو گوشه جنوب شرق و جنوب غرب حیاط بوده است. دو گوشه شمال شرق و شمال غرب دو فضای گنبددار و در گوشههای جنوب شرق و جنوب غرب هم دو فضای مستطیل ملحق به اطاق مربع شکل احداث شده که از دیگر فضاها مجللتر است، ساختار چشم نواز آنها طرح این فرضیه را ممکن میسازد که آنها به عنوان شاهنشین یا حیاط خلوت کاربرد داشتهاند.این کاروانسرا به شماره۳۳۳۳۲ در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
انتهای پیام/
نظر شما