رضا علیاصل، طراح و مجری تورهای حیاتوحش، مدرس و راهنمای گردشگری اکوتوریسم، در گفتوگو با خبرنگار میراثآریا، با تشریح ابعاد مختلف گردشگری حیاتوحش و تمایز آن با پرندهنگری اظهار کرد: گردشگری حیاتوحش را باید در چارچوب سفرهای طبیعتمحور با هدف مشاهده گونههای جانوری در زیستگاههای طبیعی تعریف کرد، حوزهای که پرندهنگری یکی از زیرشاخههای آن به شمار میرود و مشاهده پستانداران، خزندگان و سایر گونههای جانوری را نیز دربرمیگیرد.
او با تفکیک گونههای مختلف بهرهبرداری از حیاتوحش افزود: گردشگری حیاتوحش از منظر نوع مواجهه انسان با جانوران، اشکال مختلفی دارد، از شکار که ماهیتی مصرفی دارد و در چارچوب مورد بحث ما قرار نمیگیرد، تا بازدید از جانوران در محیطهای اسارت مانند باغوحشها و باغهای پرندگان. آنچه در گردشگری طبیعتمحور و اکوتوریسم مورد توجه است، مشاهده غیرمصرفی حیاتوحش در زیستگاههای طبیعی و بدون شکار یا اسارت جانوران است.
از هیجان مواجهه با حیاتوحش تا تجربهای برای شناخت زندگی
علیاصل با بیان اینکه یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری حیاتوحش، تجربه ناب و هیجانانگیز مواجهه مستقیم با طبیعت است، گفت: مشاهده یک خرس در زیستگاه طبیعی، پرواز باشکوه یک عقاب طلایی یا پرواز دستهجمعی پرندگان بر فراز تالاب، تجربههایی هستند که میتوانند انسان را برای لحظاتی میخکوب کنند. گاهی حتی در تالابهایی که در حاشیه بزرگراهها قرار دارند، مردم برای تماشای پرواز پرندگان توقف میکنند و این نشان میدهد که زیباییشناسی طبیعت تا چه اندازه میتواند برای مخاطب عمومی جذاب باشد.
او ادامه داد: با این حال، تجربه گردشگری حیاتوحش نباید به هیجان و لذت بصری محدود شود. پرسش اساسی این است که انسان از تماشای حیاتوحش چه چیزی میآموزد و این مواجهه چه نسبتی با زندگی، اندیشه و تجربه زیسته او برقرار میکند. طبیعت سرشار از مفاهیم و الگوهایی است که اگر بهدرستی دیده و تفسیر شوند، میتوانند به شناخت عمیقتر انسان از جهان و حتی بازاندیشی در رفتارها و تصمیمهای شخصی او کمک کنند.
این راهنمای گردشگری اکوتوریسم با اشاره به رفتارهای شگفتانگیز برخی گونههای پرندگان، بهویژه پرنده کوکو، اظهار کرد: کوکو در آشیانه پرندگان دیگر تخمگذاری میکند و در برخی گونهها، جوجه آن پس از تولد، تخمها یا جوجههای میزبان را از آشیانه بیرون میاندازد؛ درحالیکه پرنده میزبان همچنان به جوجه کوکو غذا میدهد و از آن مراقبت میکند.
علیاصل افزود: مشاهده چنین رفتارهایی، افزون بر جذابیت علمی، میتواند زمینهای برای تأمل درباره زندگی انسان فراهم کند. گاهی افراد یا موقعیتهایی وارد زندگی ما میشوند که بدون شناخت درست، منابع، انرژی و فرصتهای ما را مصرف میکنند. طبیعت با نمایش چنین الگوهایی، امکان طرح پرسشهای تازه درباره روابط انسانی، انتخابها و پیامدهای تصمیمگیری را فراهم میکند.
او با تاکید بر ظرفیت طبیعت برای پیوند میان دانش علمی و تجربه انسانی بیان کرد: در گردشگری حیاتوحش، اگر مشاهده جانوران با تفسیر درست همراه شود، تجربه گردشگر از یک تماشای ساده به مواجههای معنادار تبدیل خواهد شد. این همان ظرفیتی است که در آثار برخی فیلسوفان، نویسندگان و اندیشمندان نیز دیده میشود، از جمله در کتابهایی که با رویکرد فلسفی به زندگی پرندگان و رفتارهای جانوری پرداختهاند.
میراث طبیعی؛ سرمایهای برای ترمیم پیوند انسان با جهان
علیاصل با اشاره به جایگاه طبیعت در متون دینی، ادبیاتفارسی و میراث فکری ایران گفت: طبیعت در سنتهای دینی و فرهنگی، بستری برای شناخت، تفکر و تأمل در آفرینش است. در قرآن کریم نیز بارها به حیوانات و پرندگان اشاره شده و رفتار و زیست آنها بهعنوان زمینهای برای اندیشیدن انسان مورد توجه قرار گرفته است.
او ادامه داد: در ادبیاتفارسی نیز شاعران و عارفان بزرگی همچون مولانا و نظامی با دقت در رفتار پرندگان و دیگر عناصر طبیعت، از آنها برای بیان مفاهیم عمیق انسانی و عرفانی بهره گرفتهاند. گاه یک بیت شعر، با اشاره به رفتار چند گونه پرنده، لایههایی از معنا را منتقل میکند که حاصل مشاهده دقیق و زیست نزدیک با طبیعت است.
این مدرس گردشگری با تاکید بر ضرورت پیوند دادن میراثطبیعی با زندگی امروز انسان اظهار کرد: میراث طبیعی، از حیاتوحش و درختان کهنسال تا جنگلها، تالابها و پدیدههای زمینشناختی، سرشار از مفاهیمی است که میتوانند به زندگی مخاطب ارتباط پیدا کنند. اگر طبیعت را درست بشناسیم و ظرفیتهای تفسیری آن را به کار بگیریم، میتواند به تقویت امید، ترمیم بخشی از آسیبهای روحی و افزایش احساس تعلق انسان به جهان پیرامون کمک کند.
او افزود: شاید یکی از دلایل عمق نگاه شاعران و عارفان گذشته به جهان، همین ارتباط نزدیک و مستمر آنان با طبیعت بوده باشد. گردشگری حیاتوحش میتواند فرصتی برای بازسازی این ارتباط باشد، فرصتی که در آن، انسان بهجای عبور شتابزده از طبیعت، به مشاهده، تأمل و درک معنای پدیدهها دعوت میشود.
ظرفیت ایران برای توسعه گردشگری حیاتوحش و جذب گردشگران بینالمللی
علیاصل در ادامه، با اشاره به ظرفیتهای گسترده ایران در حوزه تنوع زیستی و زیستگاههای طبیعی اظهار کرد: ایران از تنوع اقلیمی، زیستگاهی و گونهای قابلتوجهی برخوردار است و همین ویژگی، امکان توسعه شکلهای متنوع گردشگری حیاتوحش را در بخشهای مختلف کشور فراهم میکند. بسیاری از گونههای جانوری ایران برای علاقهمندان و گردشگران تخصصی طبیعت در سطح بینالمللی جذابیت دارند و حتی برخی گونهها بهتنهایی میتوانند انگیزه سفر به یک منطقه باشند.
او با اشاره به تجربه اجرای تورهای حیاتوحش برای گردشگران خارجی گفت: در دورهای که در حوزه گردشگری طبیعت و حیاتوحش فعالیت میکردیم، گردشگرانی از کشورهای مختلف، از ژاپن و چین تا کشورهای اروپایی و آمریکا، برای مشاهده گونههای جانوری و تجربه زیستگاههای طبیعی ایران به کشور سفر کردند.
این طراح و مجری تورهای حیاتوحش افزود: در جریان این سفرها، گروههای گردشگری را به مناطق مختلف کشور، از زیستگاههای بیابانی و ماسهزارهای خوزستان تا نواحی طبیعی ایلام و دیگر مناطق کمترشناختهشده، هدایت کردیم. این تجربهها نشان داد که در صورت رعایت ملاحظات حفاظتی و طی شدن فرایندهای قانونی، امکان اجرای تورهای تخصصی حیاتوحش برای گردشگران خارجی وجود دارد و همراهی دستگاههای مرتبط نیز میتواند زمینهساز توسعه این فعالیتها باشد.
او با بیان اینکه گردشگری حیاتوحش میتواند یکی از ابزارهای معرفی ظرفیتهای کمترشناختهشده ایران به بازارهای بینالمللی باشد، تصریح کرد: گردشگران تخصصی طبیعت برای مشاهده گونههای مشخص، گاهی مسافتهای طولانی را طی میکنند و به مناطقی سفر میکنند که در الگوهای متعارف گردشگری کشور کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. این ظرفیت میتواند به تنوعبخشی محصولات گردشگری ایران و گسترش بازارهای هدف کمک کند.
علیاصل با اشاره به برخی موانع اجرایی در این حوزه گفت: در کنار همراهیهایی که برای اجرای تورها وجود داشته است، گاهی تعدد مراجع تصمیمگیر و ورود دستگاههای غیرمتولی به فرایندهای اجرایی میتواند موجب سردرگمی فعالان گردشگری و ایجاد هزینههای اعتباری شود. رفع این ناهماهنگیها و تقویت هماهنگی میان دستگاههای مسئول، میتواند به تسهیل فعالیتهای قانونی و حرفهای در حوزه گردشگری حیاتوحش کمک کند.
تفسیر طبیعت؛ حلقه مفقوده توسعه گردشگری حیاتوحش
این راهنمای گردشگری اکوتوریسم با اشاره به نقش فعالان حرفهای و راهنمایان طبیعتگردی در توسعه این حوزه اظهار کرد: توسعه گردشگری حیاتوحش به تولید محتوای مؤثر و معرفی جذاب ظرفیتهای طبیعی نیاز دارد تا مخاطبان بیشتری با این نوع سفر آشنا شوند. در کنار آن، آموزش و توانمندسازی راهنمایان برای تفسیر میراثطبیعی، یکی از الزامات اساسی ارتقای کیفیت تجربه گردشگران است.
او افزود: راهنمای طبیعتگردی نباید به ارائه اطلاعات علمی درباره گونهها، درختان، جنگلها، تالابها یا پدیدههای زمینشناختی بسنده کند. دانش علمی باید مبنای کار باشد، اما هنر اصلی راهنما این است که بتواند میان آنچه گردشگر مشاهده میکند و زندگی و تجربه شخصی او ارتباط برقرار کند.
علیاصل با طرح این پرسش که «این درخت، این جنگل یا این پدیده طبیعی چه نسبتی با زندگی امروز ما دارد؟» ادامه داد: تفسیر میراث طبیعی به این معناست که گردشگر بتواند از مشاهده یک پدیده، به درک و دریافت عمیقتری برسد. راهنمای حرفهای باید بتواند با تکیه بر دانش علمی، روایت دقیق و شیوه بیان مناسب، این ارتباط را برقرار کند و تجربهای فراتر از بازدید معمولی برای گردشگر رقم بزند.
او با تاکید بر ضرورت تغییر ذائقه سفر در میان مردم گفت: توسعه گردشگری حیاتوحش تنها به گردشگران تخصصی و عکاسان حرفهای محدود نمیشود. مردم نیز باید با ظرفیتهای طبیعت در اطراف محل زندگی خود آشنا شوند و بدانند که برای تجربه یک سفر جذاب و متفاوت، الزاما نیازی به پیمودن مسافتهای طولانی یا صرف هزینههای سنگین نیست.
این فعال گردشگری خاطرنشان کرد: گاهی ارزشمندترین تجربههای طبیعتگردی در فاصلهای کوتاه از محل زندگی افراد قرار دارد، اما به دلیل ضعف اطلاعرسانی و آشنایی نداشتن با میراثطبیعی پیرامون، از این ظرفیتها استفاده نمیشود. تولید محتوای علمی و جذاب، بهرهگیری از ابزارهای نوین اطلاعرسانی و معرفی مقصدهای کمترشناختهشده میتواند به افزایش آگاهی عمومی و تنوعبخشی به الگوی سفر ایرانیان کمک کند.
گردشگری حیاتوحش؛ پیوند حفاظت از طبیعت با اقتصاد جوامع محلی
علیاصل با تاکید بر نقش گردشگری طبیعتمحور در حفاظت از محیطزیست اظهار کرد: گردشگری حیاتوحش و اکوتوریسم، در صورت برخورداری از مدیریت صحیح مقصد و رعایت ظرفیتهای اکولوژیک، میتوانند ابزارهایی مؤثر برای حفاظت از طبیعت باشند. حضور گردشگران در یک منطقه، اگر بر پایه برنامهریزی اصولی انجام شود، میتواند منابع مالی موردنیاز برای حفاظت و مدیریت زیستگاه را فراهم کند و همزمان فرصتهای اقتصادی تازهای برای جوامع محلی ایجاد کند.
او ادامه داد: هنگامی که ساکنان محلی از طریق راهنمایی گردشگران، مدیریت تورها، ارائه خدمات اقامتی، تهیه غذا و فعالیتهای مرتبط با گردشگری درآمد کسب میکنند، ارزش اقتصادی حفاظت از حیاتوحش برای آنان ملموستر میشود. در چنین شرایطی، حفاظت از گونههای جانوری و زیستگاهها میتواند به بخشی از معیشت پایدار جامعه محلی تبدیل شود.
این مدرس گردشگری افزود: گردشگری مسئولانه میتواند با ایجاد منافع اقتصادی پایدار، زمینه کاهش وابستگی به برخی فعالیتهای مخرب محیطزیست، از جمله شکار غیرمجاز و تخریب زیستگاهها، را فراهم کند. البته تحقق این هدف به مدیریت اصولی گردشگری، مشارکت واقعی جوامع محلی و توزیع منصفانه منافع حاصل از فعالیتهای گردشگری وابسته است.
علیاصل با اشاره به تجربه روستای اَمَنِه و حضور جغد ماهیخوار در این منطقه گفت: در یکی از نمونههای قابلتوجه، حضور این گونه جانوری و استقبال گردشگران و عکاسان طبیعت از مشاهده آن، به شکلگیری فعالیتهای گردشگری با مشارکت اهالی روستا منجر شده است. گردشگران با همراهی ساکنان محلی و استفاده از قایق، برای مشاهده و عکاسی از این پرنده به منطقه میروند و این فعالیت بهتدریج به بخشی از تجربه و زندگی اقتصادی جامعه محلی تبدیل شده است.
او افزود: در چنین شرایطی، مردم محلی بیش از گذشته با ارزش و اهمیت گونه جانوری آشنا میشوند و حفاظت از آن را با منافع و هویت منطقه خود مرتبط میبینند. این تجربه نشان میدهد که گردشگری، در صورت طراحی درست، میتواند نگرش جامعه محلی به حیاتوحش را تغییر دهد و حفاظت از گونهها را از یک الزام بیرونی به یک ارزش اجتماعی و اقتصادی تبدیل کند.
توزیع متوازن گردشگر؛ از گونههای شاخص تا مقصدهای کمترشناختهشده
این طراح و مجری تورهای حیاتوحش در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به قابلیت این نوع گردشگری برای توزیع متوازن سفر در کشور بیان کرد: بسیاری از مناطق ایران، با وجود برخورداری از گونههای جانوری ارزشمند و جاذبههای طبیعی منحصربهفرد، در مقایسه با مقصدهای شناختهشده تاریخی و فرهنگی، سهم محدودی از جریان گردشگری دارند.
او ادامه داد: گونههایی مانند زاغ بور که از پرندگان شاخص و بومی ایران به شمار میرود و همچنین برخی خزندگان ارزشمند و گونههای خاص حیاتوحش، میتوانند انگیزه سفر گردشگران تخصصی داخلی و خارجی به مناطق مختلف کشور باشند. در تجربه تورهای حیاتوحش، گردشگرانی از کشورهای مختلف برای مشاهده برخی گونههای مشخص به نقاطی از ایران سفر کردهاند که در حالت عادی کمتر در مسیر گردشگری متعارف قرار میگیرند.
علیاصل افزود: این ظرفیت میتواند در مناطقی از ایلام، خوزستان، بیابانهای اطراف اصفهان و یزد و دیگر زیستگاههای کمترشناختهشده، زمینهساز رونق فعالیتهای گردشگری شود. درحالیکه بخش قابلتوجهی از جریان سفر کشور بر مقصدهای شناختهشدهای مانند شیراز، اصفهان، ماسوله و کندوان متمرکز است، گردشگری حیاتوحش میتواند انگیزهای تازه برای سفر به مناطق دیگری از ایران فراهم کند.
او با تاکید بر ضرورت نگاه ملی به توسعه این حوزه گفت: گردشگری حیاتوحش این امکان را دارد که جریان سفر را از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب کشور گسترش دهد، بهگونهای که مناطق کمتر برخوردار از زیرساختهای متعارف گردشگری نیز بتوانند با اتکا به ظرفیتهای طبیعی خود، در زنجیره ارزش گردشگری کشور مشارکت کنند.
علیاصل در پایان خاطرنشان کرد: توسعه گردشگری حیاتوحش زمانی به نتیجه پایدار میرسد که حفاظت از طبیعت، مشارکت جوامع محلی، آموزش راهنمایان، تولید محتوای اثربخش و مدیریت علمی مقصد بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد. ایران با برخورداری از تنوع زیستی و میراث طبیعی ارزشمند، ظرفیت آن را دارد که از گردشگری حیاتوحش نهتنها برای جذب گردشگر، بلکه برای تقویت فرهنگ حفاظت، ایجاد فرصتهای اقتصادی پایدار و بازآفرینی پیوند انسان با طبیعت بهره بگیرد.
انتهای پیام/
نظر شما