به گزارش خبرنگار میراث آریا، علیرضا صبوری روز سه‌شنبه ۱۴ مهرماه در مراسم بازخوانی هویت علمی کرج و بزرگداشت استاد جلال افشار که در چارچوب برنامه‌های هفته فرهنگی کرج در دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران برگزار شد، اظهار کرد: موزه جانورشناسی جلال افشار در کنار ظرفیت آموزشی و عمومی خود، یکی از مراکز مهم نگهداری و مطالعه نمونه‌های علمی در کشور است و بخش قابل توجهی از ارزش آن به مجموعه‌هایی بازمی‌گردد که امکان جایگزینی آنها وجود ندارد.
رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، گفت: این موزه مجموعه‌ای علمی است که در طول دهه‌های گذشته نمونه‌های متنوعی را در خود جای داده و همچنان مورد استفاده پژوهشگران، استادان دانشگاه و دانشجویان قرار می‌گیرد.
صبوری توضیح داد: این مجموعه از سه بخش اداری، نمایشگاهی و علمی تشکیل شده است و در بخش نمایشگاهی، قسمت عمده نمونه‌ها به جانوران فلات ایران اختصاص دارد. در میان نمونه‌های موجود نیز حشرات بیشترین تعداد را به خود اختصاص داده‌اند و در کنار آنها، آفات و اهمیت آنها، جانوران بومی و غیربومی و گونه‌های دارای اهمیت در حوزه‌های دامپروری، دامپزشکی و پزشکی معرفی شده‌اند.
او بیان کرد: نمونه‌هایی از بزرگ‌ترین حشرات ایران و جهان نیز در این مجموعه وجود دارد و بازدیدکنندگان می‌توانند در کنار مشاهده این نمونه‌ها، با بخشی از تنوع جانوری و اهمیت علمی آنها آشنا شوند.
رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با اشاره به تنوع نمونه‌های موجود در بخش نمایشگاهی گفت: روباه و زاغ برگرفته از کلیله و دمنه، کانگورو، میمون، زرافه، پستانداران ابتدایی، تنبل و مار بوآ از جمله نمونه‌هایی هستند که در موزه نگهداری می‌شوند و برخی از این گونه‌ها در هیچ موزه جانورشناسی دیگری در ایران وجود ندارند.
صبوری درباره نمونه زرافه موجود در موزه نیز اظهار کرد: این نمونه تاکسیدرمی شده است و به دلیل ابعاد بسیار بزرگ آن، حتی امکان خارج‌کردنش از درهای ساختمان وجود ندارد. همچنین نمونه‌های بخش نمایشگاهی این موزه به هفت هزار جانور می‌رسد که بخش قابل توجهی از آن را حشرات تشکیل می‌دهد.
رئیس موزه جانورشناسی جلال افشار در ادامه با اشاره به بخش علمی موزه گفت: اهمیت این بخش با بخش نمایشگاهی متفاوت است، چراکه نمونه‌های آن برای مطالعات تخصصی و تحقیقات علمی مورد استفاده قرار می‌گیرند. بخش علمی علاوه بر مجموعه نمونه‌های جانوری، دارای کتابخانه است و نمونه‌هایی از حشرات، جوندگان، کنه‌ها، نماتدها، عنکبوت‌ها و حلزون‌ها را در خود جای داده است.
صبوری اظهار کرد: در مجموع حدود ۵۰ هزار نمونه حشره در موزه نگهداری می‌شود و در مجموعه علمی نیز حدود دو هزار و ۵۰۰ گونه وجود دارد که ۵۰ گونه از آنها نمونه تیپ هستند. در بخش کنه‌ها نیز حدود ۲۰۰ گونه تیپ و حدود ۵۰۰ نمونه نگهداری می‌شود و علاوه بر آن، ۲۵ گونه عنکبوت، ۳۰ گونه حلزون و ۱۰ گونه جونده در مجموعه علمی موزه وجود دارد.
رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران با تأکید بر ضرورت تفکیک مفهوم گونه و نمونه گفت: زمانی که از یک مجموعه علمی صحبت می‌کنیم، تنها تعداد گونه‌ها اهمیت ندارد، بلکه تعداد نمونه‌های هر گونه نیز از نظر پژوهشی ارزشمند است و یک موزه علمی باید بتواند نمونه‌های خود را برای مطالعات بعدی حفظ کند.
او افزود: مجموعه موزه جلال افشار فقط به نمونه‌های مربوط به ایران محدود نمی‌شود و نمونه‌هایی از کشورهای مختلف جهان از جمله آلمان، استرالیا، ماداگاسکار، برزیل، مونته‌نگرو، ترکیه و یمن در آن نگهداری می‌شود؛ بنابراین می‌توان این مجموعه را دارای ماهیتی بین‌المللی دانست.
صبوری با اشاره به جایگاه نمونه‌های تیپ در موزه‌های جانورشناسی جهان گفت: یکی از معیارهای مهم در ارزیابی جایگاه علمی موزه‌های جانورشناسی، تعداد نمونه‌های تیپ موجود در آنهاست و موزه جانورشناسی جلال افشار نیز از این منظر جایگاه شناخته‌شده‌ای در سطح بین‌المللی دارد.
این مسئول توضیح داد: نمونه تیپ در واقع نمونه مرجعی است که در فرآیند معرفی و ثبت علمی یک گونه اهمیت اساسی دارد و به همین دلیل، نمی‌توان با این نمونه‌ها مانند یک شیء معمولی برخورد کرد. نمونه‌های تیپ قابل فروش یا انتقال نیستند و حتی اگر مبالغ بسیار زیادی برای آنها پیشنهاد شود، موزه نمی‌تواند آنها را واگذار کند، زیرا این نمونه‌ها بخشی از میراث علمی جهان محسوب می‌شوند.
او تأکید کرد: مسئولیت حفاظت از چنین نمونه‌هایی فقط متوجه یک موزه یا یک دانشگاه نیست، بلکه مسئولیتی بین‌المللی است؛ چراکه اگر یک نمونه تیپ از بین برود، امکان جایگزین‌کردن آن وجود ندارد و جامعه علمی درباره سرنوشت آن نمونه مطالبه خواهد داشت.
صبوری ادامه داد: این موزه یکی از مراکز اصلی نگهداری نمونه‌های جانورشناسی در ایران است و پژوهشگران و جانورشناسان از دانشگاه‌ها و مناطق مختلف کشور، نمونه‌های خود را برای نگهداری و مطالعه در اختیار موزه قرار می‌دهند. در این مجموعه گونه‌هایی با نام‌های مرتبط با ایران و خلیج فارس نیز ثبت شده‌اند و نام علمی گونه‌ها پس از ثبت و معرفی علمی، موضوعی نیست که به سادگی تغییر کند.
رئیس موزه جانورشناسی بیان کرد: یک خانواده جدید نیز از ایران به جامعه علمی جهان معرفی شده که تمامی نمونه‌های تاریخی آن در این موزه نگهداری شده است و اخیرا نمونه‌ای از آن در ترکیه پیدا شده است؛ بنابراین پژوهشگرانی که قصد مطالعه این گروه را داشته باشند، برای بررسی نمونه‌های مرجع باید به این مجموعه مراجعه کنند.
صبوری با بیان اینکه موزه‌های بزرگ جهان کارکردی فراتر از نمایش نمونه‌ها دارند، گفت: موزه‌های معتبر جانورشناسی در جهان همزمان در زمینه پژوهش، انتشار مجلات و کتاب‌های علمی و انتقال دانش فعالیت می‌کنند و موزه باید بتواند علاوه بر حفظ مجموعه‌های خود، آنها را به بستری برای تولید و انتقال دانش تبدیل کند.
او تصریح کرد: موزه جلال افشار نیز ظرفیت چنین فعالیت‌هایی را دارد، اما محدودیت‌های مالی اجازه نداده است بسیاری از فعالیت‌هایی که در موزه‌های بزرگ جهان انجام می‌شود، در این مجموعه دنبال شود.
صبوری با اشاره به برخی اقدامات انجام‌شده برای معرفی علمی نمونه‌ها اظهار کرد: برای معرفی بهتر نمونه‌های موزه، کدهای QR طراحی شده است تا بازدیدکنندگان بتوانند با استفاده از تلفن همراه به فیلم‌ها و اطلاعات تکمیلی دسترسی پیدا کنند، اما محدودیت منابع مالی مانع از چاپ و نصب همه این کدها شده است. همچنین فهرست جهانی نمونه‌های تیپ کنه‌ها نیز چاپ شده و در حال به‌روزرسانی است.
این مسئول یکی از دغدغه‌های مهم مجموعه را وضعیت نمونه‌های قدیمی عنوان کرد و گفت: نمونه‌های تاکسیدرمی‌شده نیز مانند هر اثر دیگری عمر مفید دارند و عمر مفید آنها در موزه‌های جانورشناسی معمولاً حداکثر حدود ۳۰ سال است، در حالی که برخی نمونه‌های موجود در این موزه بسیار قدیمی‌تر هستند. با وجود شرایط دشوار، بخشی از این نمونه‌ها تاکنون حفظ شده‌اند، اما نشانه‌های فرسودگی در مجموعه قابل مشاهده است و برخی ویترین‌ها خالی مانده‌اند.
او تصریح کرد: در برخی نمونه‌های پرندگان نیز پرها در حال ریزش است و هرچند مشکلات موجود شناخته شده‌اند، در مواردی امکانات لازم برای ترمیم و حفاظت از نمونه‌ها وجود ندارد و ادامه نگهداری از چنین مجموعه‌ای نیازمند همکاری بخش‌های مختلف است و حمایت از موزه نباید صرفاً در تأمین منابع مالی خلاصه شود.
رئیس موزه جانورشناسی جلال افشار، گفت: تاکسیدرمیست‌ها می‌توانند به شکل داوطلبانه با موزه همکاری کنند، افرادی که حیوان مرده‌ای در اختیار دارند می‌توانند نمونه آن را به موزه اهدا کنند و متخصصان حوزه رایانه نیز می‌توانند در تهیه کلیپ و تولید محتوای علمی و معرفی موزه مشارکت داشته باشند. فعالان فضای مجازی نیز با معرفی موزه در اینستاگرام و دیگر شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به شناساندن این مجموعه به مردم کمک کنند.
مقاوم‌سازی؛ حلقه مفقوده حفاظت از گنجینه جانورشناسی
صبوری با تأکید بر ضرورت مقاوم‌سازی ساختمان موزه اظهار کرد: تا زمانی که مقاوم‌سازی بنا انجام نشود، امکان ارائه خدمات عمومی در سطح مطلوب وجود ندارد و همزمان باید ایمنی ساختمان و حفاظت از نمونه‌های علمی مورد توجه قرار گیرد.
او افزود: کمبود نیروی انسانی نیز در کنار محدودیت‌های مالی از مشکلات این مجموعه است و فاصله موزه با استانداردهای موزه‌های بزرگ جهان تنها به موضوع بودجه مربوط نمی‌شود.
این مسئول در ادامه درباره کتابخانه موزه نیز گفت: بخشی از کتاب‌های موجود در کتابخانه از سوی مرحوم جلال افشار اهدا شده و در کنار آنها، کتاب‌ها و نشریات علمی به زبان‌های فارسی، انگلیسی و فرانسوی نگهداری می‌شود. وجود این منابع در کنار نمونه‌های علمی، ظرفیت دیگری برای استفاده پژوهشگران و علاقه‌مندان ایجاد کرده است و کتابخانه موزه را نیز باید بخشی از میراث علمی این مجموعه دانست.
رئیس موزه جانورشناسی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنان خود به پیشینه استاد جلال افشار اشاره کرد و گفت: جلال افشار متولد سال ۱۲۷۳ بود و پس از تحصیل در رشته جانورشناسی دانشگاه شانی‌یفسکی مسکو، در سال ۱۲۹۸ به ایران بازگشت و فعالیت علمی خود را آغاز کرد. او از سال ۱۳۰۵ تدریس جانورشناسی و مبارزه با آفات نباتی را در دانشکده کشاورزی کرج آغاز کرد و در سال ۱۳۲۸ به درجه استادی جانورشناسی رسید.
صبوری ادامه داد: موزه جانورشناسی در سال ۱۳۰۷ تأسیس شد و اکنون دارای ۱۷ سالن نمایش و حدود هزار مترمربع فضای موزه‌ای است. این مجموعه حدود ۱۵ سال پیش به نام استاد جلال افشار نامگذاری شد.
او یکی از اشیای تاریخی موجود در موزه را نخستین سمپاش دستی اهدایی به استاد افشار عنوان کرد و گفت: این آثار در کنار مجموعه‌های جانورشناسی، بخشی از تاریخ شکل‌گیری آموزش و پژوهش علمی در دانشکده کشاورزی کرج را روایت می‌کنند.
این مسئول در پایان تأکید کرد: موزه جلال افشار بخشی از حافظه علمی کرج و کشور است و نمونه‌هایی در آن نگهداری می‌شوند که برخی از آنها برای مطالعات جانورشناسی ارزش مرجع دارند و قابل جایگزینی نیستند. حفظ این میراث علمی نیازمند توجه همزمان دانشگاه، مسئولان، خیرین، متخصصان و مردم است تا هم ساختمان موزه ایمن شود و هم امکان نگهداری و معرفی علمی این مجموعه برای نسل‌های آینده فراهم بماند.
انتهای پیام/
نظر شما