رضا نظری‌ارشد، مدیر پایگاه میراث‌جهانی هگمتانه در یاداشتی نوشت: ثبت جهانی آثار تاریخی، فراتر از یک عنوان بین‌المللی، فرصتی راهبردی برای حفاظت از میراث فرهنگی، بازشناسی ریشه‌های هویت ملی و تقویت جایگاه ایران در گردشگری جهانی است؛ فرصتی که محوطه باستانی هگمتانه در همدان، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شواهد تاریخی تمدن‌های شکل‌گرفته در فلات ایران، ظرفیت‌های ارزشمندی برای تحقق آن در اختیار دارد.
میراث فرهنگی هر ملت، مجموعه‌ای از شواهد مادی و معنوی است که استمرار تاریخی جوامع، شکل‌گیری ساختارهای اجتماعی و سیاسی، تحولات فرهنگی و نحوه تعامل انسان با محیط را بازتاب می‌دهد. آثار تاریخی و محوطه‌های باستانی در این میان، تنها بقایای برجای‌مانده از گذشته نیستند، بلکه منابعی علمی برای شناخت فرایندهای تمدنی و درک چگونگی شکل‌گیری هویت تاریخی جوامع به شمار می‌روند.
ثبت آثار تاریخی در فهرست میراث جهانی یونسکو، در چارچوب کنوانسیون حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی جهان مصوب سال ۱۹۷۲، سازوکاری بین‌المللی برای شناسایی، حفاظت و معرفی میراثی است که ارزش آن از مرزهای جغرافیایی یک کشور فراتر می‌رود.
ثبت جهانی؛ پیوند حفاظت از میراث فرهنگی با توسعه پایدار
بر اساس این رویکرد، ثبت جهانی صرفاً به معنای افزایش شهرت یک اثر یا قرار گرفتن نام آن در فهرستی بین‌المللی نیست؛ بلکه مستلزم اثبات ارزش برجسته جهانی اثر، ارائه مستندات علمی معتبر، تدوین برنامه‌های حفاظتی و ایجاد سازوکارهای مدیریتی مؤثر برای صیانت بلندمدت از آن است.
از این منظر، موفقیت در ثبت جهانی زمانی معنا و اثربخشی واقعی پیدا می‌کند که به ارتقای کیفیت حفاظت، گسترش پژوهش‌های علمی، تقویت مدیریت میراث فرهنگی و افزایش مشارکت جوامع محلی منجر شود.
گردشگری فرهنگی؛ ظرفیت اقتصادی میراث جهانی
یکی از مهم‌ترین پیامدهای ثبت جهانی آثار تاریخی، افزایش ظرفیت آنها برای جذب گردشگران داخلی و خارجی است. قرار گرفتن یک محوطه تاریخی در فهرست میراث جهانی می‌تواند توجه گردشگران، پژوهشگران، دانشگاهیان و علاقه‌مندان به تاریخ و تمدن را به آن جلب کند و زمینه معرفی گسترده‌تر ارزش‌های فرهنگی و تاریخی منطقه را فراهم آورد.
با این حال، افزایش شمار گردشگران به‌تنهایی معیار موفقیت در گردشگری میراث فرهنگی نیست. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تبدیل ظرفیت تاریخی یک اثر به تجربه‌ای آگاهانه، باکیفیت و پایدار برای بازدیدکنندگان است؛ تجربه‌ای که از طریق ارائه اطلاعات مستند، راهنمایی تخصصی، سامان‌دهی مسیرهای بازدید، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین معرفی میراث و ارتقای خدمات گردشگری تحقق می‌یابد.
در این چارچوب، محوطه‌های باستانی می‌توانند به محور شکل‌گیری شبکه‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و فرهنگی در سطح منطقه تبدیل شوند. اقامتگاه‌های بوم‌گردی، صنایع‌دستی، محصولات فرهنگی، راهنمایان گردشگری، مراکز معرفی میراث و کسب‌وکارهای محلی، از جمله بخش‌هایی هستند که در صورت برنامه‌ریزی صحیح می‌توانند از توسعه گردشگری فرهنگی بهره‌مند شوند.
البته این فرایند به سیاست‌گذاری هماهنگ، سرمایه‌گذاری هدفمند و توزیع مناسب منافع اقتصادی نیاز دارد. گردشگری در محوطه‌های باستانی باید در چارچوب ظرفیت قابل‌تحمل محیط تاریخی و با رعایت الزامات حفاظتی توسعه یابد؛ زیرا فشار بیش از اندازه گردشگران، ساخت‌وسازهای نامتناسب و مداخلات فاقد پشتوانه علمی می‌توانند به ارزش‌های اصیل میراث فرهنگی آسیب وارد کنند.
بنابراین، هدف اصلی باید دستیابی به الگویی از گردشگری پایدار باشد که در آن حفاظت از اثر تاریخی، کیفیت تجربه بازدیدکننده و منافع اقتصادی جامعه محلی، مکمل یکدیگر باشند.
هگمتانه؛ روایتی از شکل‌گیری قدرت و سازمان‌یافتگی در ایران باستان
محوطه باستانی هگمتانه در شهر همدان، یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی ایران و از کانون‌های شاخص مطالعات باستان‌شناسی درباره تاریخ سیاسی و اجتماعی غرب فلات ایران به شمار می‌رود.
هگمتانه که در منابع تاریخی با نام اکباتان نیز شناخته می‌شود، با تاریخ مادها و دوره‌های بعدی تاریخ ایران پیوند دارد. این محوطه در گذر زمان با تحولات سیاسی، اداری و فرهنگی دوره‌های مختلف مرتبط بوده و شواهد باستان‌شناختی آن، زمینه ارزشمندی برای بررسی تداوم و دگرگونی الگوهای استقرار و سازمان‌یافتگی اجتماعی در منطقه فراهم می‌کند.
اهمیت هگمتانه تنها به پیوند آن با نام مادها محدود نمی‌شود؛ بلکه جایگاه آن در چشم‌انداز تاریخی همدان، ارتباطش با مسیرهای ارتباطی و تحولات تاریخی منطقه و ظرفیت‌های پژوهشی آن، این محوطه را به یکی از منابع مهم برای مطالعه گذشته ایران تبدیل کرده است.
با وجود این، بازسازی علمی تاریخ هگمتانه مستلزم تفکیک میان روایت‌های مکتوب تاریخی، گزارش‌های منابع کلاسیک و شواهد حاصل از کاوش‌های باستان‌شناختی است. هرچند منابع تاریخی در شناخت جایگاه اکباتان اهمیت دارند، تعیین جزئیات ساختارهای شهری، توالی استقرارها و ویژگی‌های معماری هر دوره باید بر پایه داده‌های مستند باستان‌شناسی و تحلیل‌های تخصصی صورت گیرد.
از این رو، هگمتانه را باید نه‌فقط یک مکان تاریخی، بلکه عرصه‌ای پویا برای تولید دانش درباره شکل‌گیری ساختارهای قدرت، سازمان فضایی سکونتگاه‌ها و تحولات تمدنی در ایران باستان دانست.
ثبت جهانی هگمتانه؛ فرصتی برای معرفی علمی تاریخ ایران
ثبت جهانی مجموعه «هگمتانه و مرکز تاریخی همدان» در چهل‌وهفتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در سال ۲۰۲۴، جایگاه این محوطه و پیوند آن با بافت تاریخی شهر همدان را در سطح بین‌المللی برجسته کرد.
این ثبت، فرصتی مهم برای معرفی ارزش‌های تاریخی و فرهنگی همدان به جامعه جهانی و تقویت پیوند میان حفاظت از میراث باستانی و مدیریت میراث شهری فراهم آورده است.
اهمیت این رویداد را باید در چارچوب گسترده‌تری بررسی کرد: میراث جهانی زمانی می‌تواند به ابزاری مؤثر برای توسعه فرهنگی و گردشگری تبدیل شود که معرفی آن بر پایه اطلاعات علمی دقیق، روایت‌های تاریخی مستند و برنامه‌ای منسجم برای حفاظت و بهره‌برداری مسئولانه انجام گیرد.
در مورد هگمتانه، این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا محوطه باستانی در بستر شهری زنده قرار گرفته و حفاظت از آن نیازمند هماهنگی میان پژوهش‌های باستان‌شناسی، مدیریت شهری، سامان‌دهی گردشگری و صیانت از بافت تاریخی همدان است.
در چنین شرایطی، ثبت جهانی می‌تواند به تقویت جایگاه همدان در نقشه گردشگری فرهنگی ایران کمک کند و زمینه توسعه مسیرهای بازدیدی را فراهم آورد که هگمتانه را با دیگر جاذبه‌های تاریخی و فرهنگی شهر و منطقه پیوند می‌دهند.
البته تحقق این ظرفیت به عواملی فراتر از ثبت رسمی وابسته است؛ از جمله تأمین منابع پایدار برای حفاظت، آموزش نیروی متخصص، ارتقای زیرساخت‌های بازدید، تولید محتوای علمی و فراهم کردن امکان مشارکت مؤثر مردم و کسب‌وکارهای محلی در فرایند توسعه گردشگری.
میراث تاریخی و بازیابی هویت ملی
یکی از مهم‌ترین کارکردهای میراث فرهنگی، فراهم کردن امکان شناخت مستند گذشته و تقویت پیوند جامعه با تاریخ خویش است. هویت ملی پدیده‌ای ایستا و یک‌بعدی نیست، بلکه در فرایند تعامل میان حافظه تاریخی، تجربه‌های اجتماعی، زبان، فرهنگ، آثار مادی و روایت‌های مشترک شکل می‌گیرد و در طول زمان دگرگون می‌شود.
در این میان، محوطه‌های باستانی نقش مهمی در تبدیل تاریخ از مجموعه‌ای از اطلاعات پراکنده به تجربه‌ای ملموس و قابل مشاهده دارند. بازدید از یک محوطه تاریخی، مشاهده آثار معماری و آشنایی با یافته‌های باستان‌شناختی می‌تواند درک عمومی از پیچیدگی‌های گذشته و تنوع تجربه‌های تاریخی جامعه را افزایش دهد.
هگمتانه از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مطالعه آن فرصتی برای آشنایی با یکی از دوره‌های مهم تاریخ سیاسی ایران و بررسی نقش مناطق غربی فلات ایران در تحولات تاریخی و تمدنی فراهم می‌آورد.
با این حال، بازشناسی هویت ملی از طریق میراث تاریخی، زمانی از اعتبار علمی و اثرگذاری اجتماعی بیشتری برخوردار خواهد بود که بر پژوهش مستند، نگاه انتقادی و پرهیز از ساده‌سازی گذشته استوار باشد.
تاریخ ایران حاصل مشارکت جوامع، فرهنگ‌ها و سنت‌های گوناگون در دوره‌های مختلف است و شناخت این تنوع، نه مانعی برای تقویت هویت ملی، بلکه زمینه‌ای برای درک عمیق‌تر آن محسوب می‌شود.
بر این اساس، معرفی هگمتانه باید فراتر از تأکید بر افتخارات تاریخی، به تبیین نقش این محوطه در شناخت ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ایران باستان بپردازد. چنین رویکردی می‌تواند میان دانش تخصصی باستان‌شناسی و آگاهی عمومی پیوندی مؤثر برقرار کند.
آموزش عمومی و انتقال میراث به نسل‌های آینده
ثبت جهانی آثار تاریخی، علاوه بر کارکردهای حفاظتی و گردشگری، فرصتی برای توسعه آموزش عمومی و ارتقای سواد میراثی جامعه است.
آشنایی دانش‌آموزان، دانشجویان و خانواده‌ها با محوطه‌های باستانی، زمانی اثربخش خواهد بود که بازدید از این مکان‌ها با برنامه‌های آموزشی، روایت‌های مستند و فعالیت‌های تعاملی همراه شود. ایجاد مراکز معرفی محوطه، استفاده از ابزارهای دیجیتال، انتشار نقشه‌ها و راهنماهای علمی و ارائه اطلاعات قابل‌فهم برای گروه‌های مختلف مخاطبان می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.
در هگمتانه نیز توسعه برنامه‌های آموزشی و معرفی دستاوردهای کاوش‌های باستان‌شناختی، امکان ارتباط مستقیم‌تر جامعه با میراث تاریخی را فراهم می‌کند. چنین برنامه‌هایی باید بر یافته‌های معتبر و تفسیرهای علمی استوار باشند و در عین جذابیت، مرز میان واقعیت‌های مستند و فرضیه‌های پژوهشی را حفظ کنند.
از سوی دیگر، مشارکت جامعه محلی در حفاظت از میراث جهانی اهمیت اساسی دارد. ساکنان شهر همدان نه‌فقط بهره‌برداران بالقوه ظرفیت‌های گردشگری، بلکه از کنشگران اصلی حفاظت از میراث شهری و تاریخی به شمار می‌روند. تقویت حس تعلق، افزایش آگاهی عمومی و فراهم کردن فرصت‌های اقتصادی سازگار با حفاظت می‌تواند پایداری برنامه‌های صیانت از هگمتانه را افزایش دهد.
الزامات حفاظت و مدیریت پایدار هگمتانه
بهره‌برداری مؤثر از ظرفیت‌های ثبت جهانی هگمتانه، نیازمند تدوین و اجرای برنامه‌ای جامع است که میان حفاظت، پژوهش، معرفی و توسعه گردشگری تعادل برقرار کند.
نخستین ضرورت، استمرار مطالعات باستان‌شناختی و انتشار نتایج آنها در قالب گزارش‌های علمی معتبر است. هرچه شناخت علمی از لایه‌های تاریخی، ساختارهای معماری، مواد فرهنگی و تحولات محوطه افزایش یابد، امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره حفاظت و معرفی آن فراهم خواهد شد.
دومین ضرورت، حفاظت فیزیکی و پایش مستمر وضعیت محوطه است. شناسایی عوامل تهدیدکننده، کنترل مداخلات نامتناسب، مدیریت آب‌های سطحی، توجه به شرایط محیطی و جلوگیری از آسیب‌های ناشی از بازدیدهای کنترل‌نشده، از جمله اقداماتی هستند که باید بر پایه ارزیابی‌های تخصصی و متناسب با ویژگی‌های محوطه دنبال شوند.
سومین ضرورت، تدوین راهبردی مشخص برای مدیریت بازدیدکنندگان است. تعیین مسیرهای مناسب بازدید، ارائه اطلاعات دقیق، استفاده از راهنمایان آموزش‌دیده و سنجش ظرفیت قابل‌تحمل محوطه می‌تواند به کاهش آسیب‌های احتمالی و افزایش کیفیت تجربه گردشگران کمک کند.
چهارمین ضرورت، توسعه همکاری میان نهادهای مسئول میراث فرهنگی، مدیریت شهری، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، فعالان گردشگری و جامعه محلی است. پیچیدگی مدیریت میراث جهانی، به‌ویژه در محوطه‌هایی که در بستر شهری قرار دارند، ایجاب می‌کند که تصمیم‌گیری‌ها از هماهنگی نهادی و پشتوانه علمی برخوردار باشند.
در نهایت، ارزیابی عملکرد این برنامه‌ها باید بر شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری استوار باشد؛ شاخص‌هایی مانند وضعیت حفاظتی محوطه، میزان پیشرفت پژوهش‌ها، کیفیت خدمات بازدید، مشارکت جامعه محلی و سهم گردشگری فرهنگی در اقتصاد منطقه. چنین رویکردی امکان می‌دهد که آثار ثبت جهانی نه‌فقط بر اساس میزان شهرت، بلکه بر پایه نتایج واقعی حفاظت و توسعه پایدار ارزیابی شوند.
نتیجه‌گیری
ثبت جهانی آثار تاریخی را باید فرصتی برای پیوند میان حفاظت از گذشته، شناخت علمی تاریخ و برنامه‌ریزی برای آینده دانست. این فرایند می‌تواند با افزایش توجه بین‌المللی، تقویت گردشگری فرهنگی، گسترش فعالیت‌های پژوهشی و ارتقای آگاهی عمومی، زمینه بهره‌مندی پایدار جوامع از ظرفیت‌های میراث فرهنگی را فراهم آورد.
محوطه هگمتانه و مرکز تاریخی همدان، به دلیل جایگاه تاریخی، ظرفیت‌های پژوهشی و پیوند با بافت زنده شهری، نمونه‌ای مهم برای بررسی این ارتباط چندوجهی به شمار می‌روند. ثبت جهانی این مجموعه در سال ۲۰۲۴، فرصت تازه‌ای برای معرفی میراث تاریخی همدان در سطح بین‌المللی ایجاد کرده است؛ اما بهره‌گیری مؤثر از این فرصت به تداوم حفاظت، توسعه پژوهش‌های علمی، ارتقای کیفیت معرفی و مشارکت فعال جامعه محلی وابسته است.
در نهایت، ارزش واقعی ثبت جهانی زمانی آشکار می‌شود که عنوان بین‌المللی یک اثر به بهبود وضعیت حفاظت آن، افزایش دانش عمومی، توسعه مسئولانه گردشگری و انتقال آگاهانه میراث به نسل‌های آینده منجر شود. هگمتانه نیز می‌تواند با تکیه بر این رویکرد، جایگاه خود را نه‌فقط به‌عنوان یک مقصد گردشگری، بلکه به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم شناخت تاریخ و تمدن ایران در عرصه ملی و بین‌المللی تثبیت کند.
انتهای پیام/
نظر شما