حمیدرضا حیدری، معاون میراث‌فرهنگی اداره‌کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان در یادداشتی نوشت: استان همدان را می‌توان یکی از پهنه‌های ارزشمند تاریخ و تمدن ایران دانست؛ سرزمینی که لایه‌های گوناگون تاریخی آن، از هگمتانه و نوشیجان تا آثار و محوطه‌های باستانی نهاوند و دیگر شهرستان‌ها، گواهی بر تداوم حیات فرهنگی، شکل‌گیری جوامع انسانی و تحولات اجتماعی در گذر زمان است. با این حال، شناخت گذشته یک سرزمین تنها با مطالعه آثار برجای‌مانده از آن کامل نمی‌شود؛ چراکه بخشی از تاریخ، در حافظه مردم، خاطرات پیشکسوتان، تجربه‌های زیسته، شیوه‌های سنتی زندگی، هنرهای بومی و روایت‌هایی حفظ شده است که نسل به نسل انتقال یافته‌اند.
تاریخ شفاهی، دریچه‌ای برای شناخت همین بخش کمتر دیده‌شده از گذشته است؛ رویکردی پژوهشی که با گردآوری، ضبط، مستندسازی و تحلیل روایت‌های افراد، امکان شناخت ابعاد انسانی، اجتماعی و فرهنگی تاریخ را فراهم می‌کند. این شیوه، به‌ویژه در حوزه میراث فرهنگی، فرصتی ارزشمند برای ثبت تجربه‌هایی است که ممکن است در اسناد مکتوب کمتر به آن‌ها پرداخته شده باشد یا با درگذشت حاملان و آگاهان، برای همیشه از دست بروند.
برگزاری کارگاه آموزشی دو روزه تاریخ شفاهی از سوی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی و حضور کارشناسان میراث‌فرهنگی استان همدان در این برنامه، می‌تواند نقطه آغازی برای تقویت نگاه تخصصی به این حوزه و حرکت به سوی تدوین برنامه‌ای هدفمند برای شناسایی، گردآوری و حفظ روایت‌های تاریخی و فرهنگی استان باشد. اهمیت این آموزش زمانی آشکارتر می‌شود که آموخته‌های آن از چارچوب کارگاه فراتر رود و در قالب فعالیت‌های مستمر پژوهشی و مستندسازی در سطح استان به کار گرفته شود.
همدان؛ سرزمینی با روایت‌های فراوان و کمتر ثبت‌شده
ظرفیت تاریخ شفاهی در همدان را باید فراتر از خاطرات شخصی و رویدادهای معاصر جست‌وجو کرد. این ظرفیت، از روایت باستان‌شناسان و پژوهشگران درباره روند شناسایی و کاوش محوطه‌های تاریخی تا خاطرات استادکاران مرمت، راهنمایان محوطه‌های فرهنگی، خادمان بناهای تاریخی، هنرمندان صنایع‌دستی، موسیقی‌دانان محلی، پیشکسوتان هنرهای سنتی و افرادی را در بر می‌گیرد که دانش و مهارت‌های بومی را طی سالیان متمادی حفظ کرده‌اند.
کاوش‌های باستان‌شناختی هگمتانه از جمله پژوهش‌های محمدرحیم صراف و دیگر باستان‌شناسان، نمونه‌ای روشن از اهمیت تجربه و دانش متخصصانی است که در شناخت لایه‌های تاریخی این محوطه نقش داشته‌اند. ثبت روایت‌های آنان، در کنار گزارش‌های علمی، اسناد و یافته‌های باستان‌شناختی، می‌تواند بخشی از تاریخ شکل‌گیری پژوهش‌های باستان‌شناسی در همدان و روند شناخت این محوطه ارزشمند را برای پژوهشگران آینده روشن‌تر کند.
در نوشیجان ملایر، گیان نهاوند و دیگر محوطه‌های تاریخی استان نیز می‌توان با شناسایی پژوهشگران، کاوشگران، متخصصان حفاظت و مرمت و آگاهان محلی، روایت‌هایی را گردآوری کرد که به شناخت بهتر تاریخ پژوهش، تجربه‌های میدانی، تحولات حفاظت از آثار و ارتباط مردم با میراث تاریخی کمک می‌کنند. البته این روایت‌ها باید در کنار مستندات علمی و تاریخی بررسی شوند تا میان خاطره شخصی، برداشت فردی و داده‌های قابل استناد تمایز روشنی وجود داشته باشد.
از سوی دیگر، تاریخ فرهنگی همدان تنها به گذشته باستانی آن محدود نیست. زندگی و فعالیت هنرمندان صنایع‌دستی، استادکاران رشته‌های سنتی، نوازندگان و موسیقی‌دانان بومی، پیشکسوتان هنرهای نمایشی و آیینی، حاملان سنت‌های شفاهی و آگاهان به شیوه‌های سنتی تولید و معیشت، بخش مهمی از حافظه فرهنگی این استان را تشکیل می‌دهد. هر یک از این افراد، در صورت مستندسازی دقیق، می‌توانند حلقه‌ای از زنجیره انتقال دانش و تجربه به نسل‌های آینده باشند.
از آموزش تا اقدام؛ ضرورت تدوین برنامه تاریخ شفاهی استان
کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی زمانی به نتیجه مطلوب خواهد رسید که آموخته‌های آن به برنامه‌ای اجرایی، مستمر و قابل ارزیابی تبدیل شود. در این مسیر، نخستین گام، شناسایی موضوعات اولویت‌دار و تهیه فهرستی از افراد واجد شرایط برای مصاحبه است؛ افرادی که به واسطه تجربه، دانش، نقش حرفه‌ای یا جایگاه خود در جامعه محلی، حامل اطلاعات و روایت‌های ارزشمند هستند.
در ادامه لازم است برای هر موضوع، طرح پژوهشی مشخصی تدوین شود و مصاحبه‌ها با رعایت اصول علمی تاریخ شفاهی از جمله طراحی پرسش‌های دقیق، ثبت اطلاعات هویتی و زمانی مرتبط، ضبط باکیفیت صدا و تصویر، پیاده‌سازی کامل گفت‌وگوها، راستی‌آزمایی اطلاعات و نگهداری اصولی اسناد انجام گیرد. اخذ رضایت آگاهانه از مصاحبه‌شوندگان و تعیین ضوابط دسترسی، انتشار و استفاده از محتوای گردآوری‌شده نیز باید از مراحل اصلی این فرایند باشد.
در این میان، همکاری میان کارشناسان میراث‌فرهنگی، باستان‌شناسان، پژوهشگران، دانشگاه‌ها، مراکز اسنادی، انجمن‌های فرهنگی، هنرمندان و جوامع محلی اهمیت فراوانی دارد. چنین همکاری‌ای می‌تواند از پراکندگی فعالیت‌ها جلوگیری کند و زمینه شکل‌گیری مجموعه‌ای منظم و قابل استفاده از روایت‌های تاریخی و فرهنگی همدان را فراهم آورد.
همچنین شایسته است برای این فعالیت‌ها، بانک اطلاعاتی مشخصی ایجاد شود تا اطلاعات مربوط به مصاحبه‌شوندگان، فایل‌های صوتی و تصویری، متن پیاده‌شده مصاحبه‌ها، اسناد پشتیبان و وضعیت انتشار هر اثر در قالبی استاندارد نگهداری شود. این اقدام، علاوه بر جلوگیری از تکرار فعالیت‌های مشابه، امکان بهره‌برداری پژوهشگران و تولیدکنندگان محتوای فرهنگی را با رعایت حقوق صاحبان روایت فراهم می‌کند.
کتاب، پادکست و مستند؛ راه‌هایی برای رساندن روایت‌ها به نسل آینده
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های تاریخ شفاهی، قابلیت تبدیل داده‌های پژوهشی به محصولات فرهنگی متنوع است. حاصل مصاحبه‌ها می‌تواند در قالب کتاب‌های تخصصی، مجموعه‌های مستند تصویری، پادکست‌های روایی، مستندهای کوتاه، نمایشگاه‌های موضوعی و محتوای آموزشی برای مدارس و مراکز فرهنگی منتشر شود.
برای نمونه، می‌توان مجموعه‌ای از روایت‌های باستان‌شناسان و متخصصان را به تاریخ کاوش‌ها و حفاظت از محوطه‌های تاریخی همدان اختصاص داد؛ مجموعه‌ای دیگر را به زندگی و تجربه هنرمندان و استادکاران صنایع دستی پیوند زد و در طرحی مستقل، روایت‌های مربوط به موسیقی بومی، آیین‌ها، سنت‌های شفاهی و شیوه‌های سنتی زندگی در شهرستان‌های استان را گردآوری کرد.
در این مسیر، استفاده از ابزارهای دیجیتال و رسانه‌های نوین می‌تواند دسترسی مخاطبان، به‌ویژه نسل جوان، به این میراث را آسان‌تر کند. پادکست‌ها امکان شنیدن صدای واقعی راویان را فراهم می‌کنند؛ مستندهای تصویری، شیوه کار و فضای فرهنگی را به نمایش می‌گذارند و کتاب‌ها و آرشیوهای دیجیتال، امکان مراجعه و پژوهش دقیق‌تر را برای سال‌های آینده حفظ می‌کنند.
البته تولید این محصولات نباید جایگزین مستندسازی علمی شود. هر کتاب، پادکست یا مستند باید بر پایه پرونده‌ای مستند و قابل ارجاع شکل بگیرد تا ضمن جذابیت برای مخاطب عمومی، اعتبار پژوهشی خود را نیز حفظ کند.
تاریخ شفاهی؛ حلقه پیوند میراث ملموس و ناملموس
تاریخ شفاهی می‌تواند میان میراث ملموس و ناملموس پیوندی معنادار ایجاد کند. یک بنای تاریخی تنها مجموعه‌ای از مصالح و عناصر معماری نیست؛ خاطرات استفاده‌کنندگان، تجربه استادکاران، روایت‌های مرتبط با ساخت و مرمت و چگونگی حضور بنا در زندگی مردم نیز در شناخت تاریخی آن اهمیت دارد. به همین ترتیب، یک هنر سنتی یا آیین محلی نیز تنها در شرح شیوه اجرا خلاصه نمی‌شود؛ زندگی حاملان، مسیر یادگیری، تغییرات تاریخی و شرایط انتقال آن به نسل‌های بعد، بخش مهمی از شناخت آن را تشکیل می‌دهد.
از این منظر، تاریخ شفاهی می‌تواند به تکمیل مستندات میراث فرهنگی، شناخت بهتر زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی آثار و تقویت ارتباط مردم با میراث منطقه کمک کند. این رویکرد به‌ویژه در استانی مانند همدان که آثار تاریخی، سنت‌های فرهنگی، صنایع دستی و ظرفیت‌های گردشگری در کنار یکدیگر قرار دارند، زمینه‌ای مناسب برای شکل‌گیری پروژه‌های میان‌رشته‌ای فراهم می‌آورد.
همچنین روایت‌های مستند و معتبر می‌توانند در معرفی ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی استان مورد استفاده قرار گیرند؛ به‌گونه‌ای که مخاطب، افزون بر مشاهده یک محوطه یا بنای تاریخی، با بخشی از تاریخ پژوهش، تجربه‌های انسانی و زمینه‌های فرهنگی آن نیز آشنا شود.
مسئولیت امروز ما در برابر حافظه فردای همدان
آنچه امروز در حافظه پیشکسوتان، هنرمندان، پژوهشگران و آگاهان محلی باقی مانده است، سرمایه‌ای ارزشمند برای شناخت گذشته و برنامه‌ریزی فرهنگی آینده به شمار می‌رود. بخشی از این دانش هنوز در قالب کتاب و سند ثبت نشده و انتقال آن به نسل بعد، به تداوم ارتباط میان حاملان میراث و علاقه‌مندان وابسته است. از این رو، تاخیر در شناسایی و ثبت این روایت‌ها می‌تواند به از دست رفتن اطلاعاتی بینجامد که بازسازی آن‌ها در آینده دشوار یا ناممکن خواهد بود.
حضور کارشناسان میراث‌فرهنگی استان همدان در کارگاه آموزشی تاریخ شفاهی باید فرصتی برای آغاز حرکتی منظم در این زمینه تلقی شود؛ حرکتی که با تعیین اولویت‌های پژوهشی، شناسایی راویان، تدوین پرونده‌های مستند، ایجاد آرشیو استاندارد و تولید آثار مکتوب و چندرسانه‌ای ادامه یابد.
حفاظت از میراث‌فرهنگی تنها به مرمت بناها، نگهداری اشیا و صیانت از محوطه‌های تاریخی محدود نمی‌شود؛ حفظ دانش، تجربه و روایت انسان‌هایی که در شکل‌گیری و تداوم فرهنگ این سرزمین نقش داشته‌اند نیز بخشی از همین مسئولیت است.
تاریخ شفاهی، فرصتی برای آن است که صدای نسل‌های گذشته در هیاهوی زمان خاموش نشود و تجربه‌های ارزشمند امروز، به سرمایه‌ای ماندگار برای فردای همدان تبدیل شود. اگر بتوانیم این روایت‌ها را به‌موقع، علمی و مسئولانه ثبت کنیم و در قالب‌هایی در دسترس به جامعه ارائه دهیم، نه‌تنها بخشی از حافظه فرهنگی استان را حفظ کرده‌ایم، بلکه زمینه شناخت عمیق‌تر نسل‌های آینده از هویت تاریخی و فرهنگی سرزمین خود را نیز فراهم خواهیم ساخت.
انتهای پیام/
نظر شما