میراث آریا: کتاب «نینوای نیمروز» به قلم پژوهشگر سیستانی با گردآوری بخشی از میراث شفاهی، نوحه‌ها، نسخه‌های خطی تعزیه و آیین‌های کهن سوگواری منطقه سیستان در شمال استان سیستان و بلوچستان، دریچه‌ای به تاریخ ارادت مردم این خطه به اهل‌بیت (ع) گشوده است؛ اثری که هم‌زمان با آغاز ایام فاطمیه، فرصتی برای بازخوانی سنت‌های ریشه‌دار عزاداری و پاسداشت هویت مذهبی و فرهنگی این منطقه فراهم می‌کند.
بسیاری از آیین‌های مربوط به سوگواری اهل بیت(ع) در منطقه سیستان به بخشی از فرهنگ مردم تبدیل شده است؛ بسیاری از این میراث در سینه مداحان، تعزیه‌خوانان و پیشکسوتان آیینی باقی مانده و کمتر در قالب پژوهش‌های مکتوب گردآوری شده‌اند؛ موضوعی که ضرورت ثبت و مستندسازی این گنجینه فرهنگی را دوچندان می‌کند.
کتاب «نینوای نیمروز» با همین رویکرد و در حجمی نزدیک به یک‌هزار صفحه، تلاش کرده است بخشی از این میراث را از حافظه شفاهی مردم به صفحه‌های کتاب منتقل کند؛ اثری که به گفته نویسنده آن، حاصل پژوهش درباره آیین‌های مذهبی و گردآوری روایت‌ها و اسناد پراکنده از منطقه سیستان است.
از آیین‌های فاطمیه تا سنت‌های عاشورایی
ابوالفضل مفتح‌پور، پژوهشگر سیستانی و نویسنده کتاب «نینوای نیمروز» با اشاره به انگیزه نگارش این اثر اظهار کرد: این کتاب پنجمین اثر من است و با هدف ثبت و ضبط آیین‌های کهن، میراث شفاهی و جلوه‌های ارادت مردم منطقه سیستان به اهل‌بیت (ع) تدوین شده است.
او افزود: اگر بخواهیم به محتوای این کتاب از دریچه‌ای گسترده‌تر نگاه کنیم، «نینوای نیمروز» روایتگر بخشی از پیشینه ولایت‌مداری مردم منطقه سیستان است؛ مردمی که ارادت به اهل‌بیت (ع) را در قالب آیین‌ها، اشعار، نذرها و شیوه‌های گوناگون عزاداری نسل به نسل منتقل کرده‌اند.
مفتح‌پور با بیان اینکه در تدوین کتاب تلاش کرده است پیشینه تاریخی سوگواری و بازتاب آن در زبان و ادبیات فارسی را نیز بررسی کند، گفت: در بخش تاریخی اثر از همراهی و نظر یکی از استادان تاریخ بهره گرفته شده تا پیشینه مطالب با دقت بیشتری بررسی و مقدمه تاریخی کتاب نیز به قلم این استاد تدوین شود.
او ادامه داد: پس از بررسی پیشینه تاریخی، به سراغ آیین‌هایی رفته‌ام که در گذشته در مناطق مختلف سیستان برگزار می‌شدند؛ از چاووشی‌خوانی پیش از آغاز مراسم عزاداری گرفته تا علم‌بندی، محتشم‌خوانی، نوحه‌خوانی، بحرطویل‌خوانی و دیگر سنت‌هایی که هرکدام شیوه و ادبیات خاص خود را دارند.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت اشعار شفاهی و عامیانه در فرهنگ عزاداری منطقه سیستان بیان کرد: بخش قابل توجهی از اشعار مورد استفاده در مجالس سوگواری، سروده شاعر مشخصی نیست و در طول زمان در میان مردم رواج یافته است؛ این اشعار از دل باورها و احساسات مردم برخاسته‌اند و اگر ثبت و ضبط نشوند، ممکن است با گذشت زمان به فراموشی سپرده شوند.
او افزود: تلاش کرده‌ام این اشعار و روایت‌ها، در کنار نوحه‌ها و بحرطویل‌های رایج در مجالس عزاداری، در کتاب گردآوری شوند تا نسل‌های آینده نیز با این بخش از میراث ادبی و آیینی منطقه سیستان آشنا بمانند.
فاطمیه؛ امتداد فرهنگ سوگواری اهل‌بیت (ع)
یکی از محورهای مهم کتاب «نینوای نیمروز»، بررسی آیین‌هایی است که در ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا (س) در منطقه سیستان برگزار می‌شود؛ آیین‌هایی که از نظر ساختار و فضای معنوی، پیوندی عمیق با سنت‌های عزاداری محرم و صفر دارند.
مفتح‌پور در این باره گفت: فرهنگ سوگواری برای اهل‌بیت (ع) مجموعه‌ای بهم‌پیوسته است و نمی‌توان آن را تنها به ماه محرم و واقعه عاشورا محدود کرد؛ بسیاری از آیین‌هایی که در محرم و صفر برگزار می‌شوند، در ایام فاطمیه نیز با همان حال‌وهوا و جلوه‌های معنوی تکرار می‌شوند.
او با اشاره به رواج برخی نذرها و سنت‌های خانوادگی در منطقه سیستان افزود: سفره‌های نذری، پخت خوراک‌های محلی، مجالس روضه‌خوانی و دیگر آیین‌های مذهبی، بخشی از فرهنگ عزاداری مردم این منطقه را تشکیل می‌دهند و در مناسبت‌های مختلف مرتبط با اهل‌بیت (ع)، از جمله ایام فاطمیه، برگزار می‌شوند.
این پژوهشگر تأکید کرد: ثبت این سنت‌ها تنها ثبت یک مراسم نیست، بلکه مستندسازی شیوه زندگی، باورها و پیوندهای اجتماعی مردمی است که بخشی از هویت خود را در این آیین‌ها بازتاب داده‌اند.
تعزیه؛ میراثی که به صفحه‌های کتاب رسید
تعزیه از دیگر محورهای اصلی «نینوای نیمروز» است؛ هنری آیینی که در برخی مناطق سیستان سابقه‌ای طولانی دارد و نسخه‌های آن در مواردی به‌صورت دست‌نویس و در اختیار خاندان‌ها و تعزیه‌گردانان قدیمی باقی مانده است.
مفتح‌پور با اشاره به دشواری گردآوری این اسناد گفت: نسخه‌های خطی تعزیه، نوحه‌ها و روضه‌ها در بسیاری از موارد در اختیار خانواده‌ها، مداحان و پیشکسوتان بوده و دسترسی به آنها آسان نیست؛ تلاش کردم این نسخه‌ها را گردآوری و از نظر ادبی بررسی کنم تا بخشی از این میراث در دسترس پژوهشگران و علاقه‌مندان قرار گیرد.
او افزود: در این کتاب حدود ۲۰ مجلس تعزیه گردآوری شده است؛ در حالی که بسیاری از نسخه‌های قدیمی به‌صورت محدود و سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند و خطر از میان رفتن آنها وجود دارد.
این پژوهشگر به تفاوت نسخه‌های تعزیه در مناطق مختلف سیستان نیز اشاره کرد و گفت: در برخی مناطق، نسخه‌های تعزیه ویژگی‌های ادبی و روایی خاصی دارند که در گذر زمان و با افزوده شدن اشعار شاعران بومی شکل گرفته‌اند؛ بررسی این تفاوت‌ها نشان می‌دهد که تعزیه در منطقه سیستان، افزون بر جنبه مذهبی از ظرفیت‌های ادبی و فرهنگی بومی نیز برخوردار است.
او با اشاره به پژوهش خود درباره مجالس تعزیه زنان در گذشته بیان کرد: در این اثر به برخی روایت‌ها و نسخه‌های مربوط به مجالسی مانند تعزیه حضرت رقیه (س)، حضرت فاطمه زهرا (س) و شهربانو نیز پرداخته شده است.
مفتح‌پور تأکید کرد: هدف از ثبت این روایت‌ها، مستندسازی آن چیزی بوده که در حافظه آیینی مردم وجود داشته است.
بنجار و روایت‌های ویژه تعزیه منطقه سیستان
نویسنده «نینوای نیمروز» با اشاره به ویژگی‌های نسخه‌های تعزیه شهر «بنجار» از توابع شهرستان زابل اظهار کرد: بر اساس بررسی‌ها و روایت‌هایی که از پیشکسوتان و خاندان‌های قدیمی تعزیه‌گردان گردآوری کرده‌ام، نسخه‌های مورد استفاده در این شهر در مواردی با افزوده‌های ادبی و اشعار شاعران آیینی منطقه همراه شده‌اند و همین موضوع به آنها ویژگی‌های خاصی بخشیده است.
او ادامه داد: در این پژوهش تلاش شده است روایت‌های پیشکسوتان و خاندان‌های فعال در تعزیه، با توجه به سهم و سابقه هرکدام، ثبت شود تا تصویری جامع‌تر از این سنت در اختیار مخاطبان قرار گیرد.
مفتح‌پور با بیان اینکه پژوهش درباره آیین‌های مناطق دیگر سیستان نیز ادامه دارد، گفت: گستردگی موضوع و تنوع سنت‌ها سبب شده است که امکان پرداختن کامل به همه مناطق در یک کتاب فراهم نشود؛ امیدوارم در آثار بعدی بتوانم آیین‌های سایر نقاط را نیز بررسی و به این مجموعه اضافه کنم.
«نینوای نیمروز»؛ نامی میان اندوه عاشورا و هویت منطقه سیستان
انتخاب عنوان «نینوای نیمروز» برای این کتاب نیز با پیوند میان واقعه عاشورا و هویت تاریخی منطقه سیستان ارتباط دارد؛ عنوانی که از یک سو یادآور نینوا و اندوه کربلاست و از سوی دیگر، نام کهن نیمروز را در خود جای داده است.
مفتح‌پور درباره انتخاب این عنوان گفت: نینوا با واقعه کربلا و سوگواری امام حسین (ع) پیوند دارد و نیمروز نیز از نام‌های کهن سیستان است. خواستم با کنار هم قرار دادن این دو واژه، پیوند میان فرهنگ عاشورایی و هویت تاریخی و فرهنگی سیستان را نشان دهم.
او افزود: آیین‌های عزاداری در این منطقه، بازتابی از ارادت مردم به اهل‌بیت (ع) است و در کنار آن، بخش‌هایی از تاریخ، زبان، ادبیات و حافظه جمعی مردم را نیز در خود حفظ کرده است.
سیستان و بلوچستان به قلم پژوهشگران و روایت فرزندان خود نیاز دارد
این نویسنده، حفظ و معرفی هویت تاریخی و فرهنگی مناطق مختلف استان سیستان و بلوچستان را مسئولیتی مشترک میان پژوهشگران، نویسندگان، رسانه‌ها و فعالان فرهنگی دانست و اظهار کرد: ما باید برای معرفی ظرفیت‌ها و داشته‌های سرزمین خود تلاش کنیم زیرا شناساندن تاریخ، فرهنگ، ادبیات و میراث ما به قلم پژوهشگران و روایت درست رسانه‌ها نیاز دارد.
مفتح‌پور افزود: هدف من این بوده است که به‌جای قرار دادن آثار ادبی شخصی‌ام در اولویت، بخشی از توان خود را صرف معرفی فرهنگ و تاریخ زادگاهم کنم؛ زیرا باور دارم شناخت درست گذشته به نسل امروز و آینده کمک می‌کند تا ریشه‌های فرهنگی خود را بهتر بشناسند.
او تأکید کرد: جامعه‌ای که میراث خود را بشناسد و آن را ثبت کند، در برابر فراموشی تاریخی و الگوهای فرهنگی بی‌ریشه مقاوم‌تر خواهد بود؛ باید به کودکان و نوجوانان کمک کنیم تا با پیشینه خود آشنا شوند و بدانند از چه فرهنگی برخاسته‌اند.
انتهای پیام/
نظر شما