حسین عسکری در گفت‌وگو با خبرنگار میراث آریا با اشاره به پیشینه هنر پویانمایی در تمدن‌های کهن اظهار کرد: پویانمایی یا انیمیشن، به فرآیند ایجاد توهم حرکت از طریق نمایش متوالی تصاویر ثابت گفته می‌شود؛ شیوه‌ای هنری که امروزه در قالب‌های گوناگون سینمایی، تلویزیونی و دیجیتال کاربرد دارد، اما ریشه‌های شکل‌گیری آن به هزاران سال پیش و به تلاش انسان برای بازنمایی حرکت در آثار هنری بازمی‌گردد.

این نویسنده و پژوهشگر تاریخ، افزود: یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های باستانی این هنر در ایران، سفالی متعلق به حدود ۵۲۰۰ سال پیش است که از محوطه باستانی شهر سوخته در شهرستان هامون استان سیستان و بلوچستان به دست آمده است. بر روی این اثر که حدود ۱۰ سانتی‌متر قطر دارد، تصاویر متوالی یک بز کوهی ایرانی به چشم می‌خورد که در پنج مرحله، حرکت آن برای پریدن به سمت درخت و خوردن برگ‌هایش به تصویر کشیده شده است.

او توضیح داد: سفال مذکور را باستان‌شناسان ایتالیایی در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی و در سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از یکی از گورهای باستانی شهر سوخته کشف کردند. تصویر این اثر نیز در سال ۱۹۸۳ میلادی در یکی از نشریات خارجی منتشر شد. با این حال، در سال‌های اخیر دکتر سیدمنصور سیدسجادی، باستان‌شناس، وجه پویانمایی این نقش را مورد توجه قرار داد و آن را معرفی کرد.

عسکری با بیان اینکه نمونه‌ای قدیمی‌تر از این هنر در استان البرز وجود دارد، تصریح کرد: بررسی‌های انجام‌شده درباره یک کاسه سفالی پایه‌دار با نقش پلنگ که از محوطه باستانی تپه گرجیان ساوجبلاغ به دست آمده، نشان می‌دهد که با نمونه‌ای از بازنمایی حرکت بر روی سفال متعلق به حدود ۵۷۰۰ سال پیش روبه‌رو هستیم؛ اثری که بر اساس تاریخ‌گذاری ارائه‌شده، حدود ۵۵۰ سال قدیمی‌تر از نمونه شناخته‌شده شهر سوخته است.

نویسنده کتاب تاریخ هشتگرد درباره چگونگی کشف این اثر تاریخی گفت: مهندس علی حاکمی در سال ۱۳۳۹ و در جریان کاوش‌های باستان‌شناسی در تپه گرجیان، واقع در نزدیکی روستای ایقربلاغ شهرستان ساوجبلاغ، این سفال ارزشمند را به دست آورد. این اثر که از نظر نقش و شیوه تصویرپردازی اهمیت ویژه‌ای دارد، اکنون با شماره ثبت ۵۸۴۶ در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود.

او با اشاره به اهمیت محوطه باستانی تپه گرجیان خاطرنشان کرد: بر اساس دیدگاه برخی باستان‌شناسان از جمله دکتر سیامک سرلک، شکل‌گیری این محوطه با متروکه شدن محوطه پیش از تاریخی موشه‌لان‌تپه اسماعیل‌آباد ساوجبلاغ ارتباط زمانی دارد و بررسی آثار به‌دست‌آمده از این محدوده می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره پیشینه استقرارهای انسانی و توانمندی‌های هنری جوامع باستانی این منطقه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.

این پژوهشگر تاریخ در تشریح ویژگی‌های نقش روی سفال تپه گرجیان اظهار کرد: این کاسه سفالی حدود ۱۶ سانتی‌متر قطر دارد و قدمت آن به حدود ۳۳۵۰ تا ۳۷۵۰ پیش از میلاد مسیح بازمی‌گردد. نقش یک پلنگ در چهار حالت متوالی بر بدنه این ظرف دیده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که تغییر وضعیت دم حیوان در تصاویر مختلف، نوعی توالی حرکتی را به ذهن بیننده منتقل می‌کند.

عسکری افزود: پلنگ در فرهنگ و هنر ایران همواره از جایگاهی ویژه برخوردار بوده و به‌عنوان نمادی از قدرت، شکوه و توانمندی شناخته می‌شود. ویژگی‌های حرکتی این حیوان، به‌ویژه تغییر حالت و پیچش دم در واکنش به محیط پیرامون، می‌تواند یکی از الهام‌بخش‌های هنرمند سازنده این ظرف بوده باشد. به نظر می‌رسد هنرمند باستانی با مشاهده دقیق رفتار حیوان و توجه به تغییرات وضعیت دم آن، چهار حالت متفاوت را به شکلی هدفمند در کنار یکدیگر قرار داده تا تصویری از حرکت را بر سطح سفال بازآفرینی کند.

این استاد دانشگاه با اشاره به شناسایی وجه پویانمایی این اثر گفت: محمدرضا رکنی، باستان‌شناس و پژوهشگر تنوع زیستی ایران، برای نخستین بار به جنبه حرکت‌دار بودن نقش پلنگ بر سفال تپه گرجیان پی برد و این ویژگی را مورد توجه قرار داد. همچنین در فیلم کوتاه منتشرشده از جبرئیل نوکنده، باستان‌شناس و مدیر موزه ملی ایران، حرکت‌دار بودن نقش این سفال مورد تأیید قرار گرفته است.

او با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به آثار تاریخی و ظرفیت‌های فرهنگی استان البرز بیان کرد: اهمیت سفال تپه گرجیان تنها به قدمت آن محدود نمی‌شود، بلکه شیوه نگاه هنرمند سازنده به طبیعت و توانایی او در انتقال مفهوم حرکت از طریق تصاویر ثابت، از جنبه‌های قابل تأمل این اثر به شمار می‌رود. چنین آثاری نشان می‌دهند که ساکنان سرزمین ایران در هزاره‌های پیش از میلاد، افزون بر برخورداری از مهارت‌های ساخت ظروف سفالی، در زمینه مشاهده طبیعت، بازنمایی پدیده‌ها و خلق ترکیب‌های تصویری نیز از توانمندی قابل توجهی برخوردار بوده‌اند.

عسکری در پایان به یکی از اقدامات انجام‌شده برای معرفی این میراث تاریخی در فضای شهری اشاره کرد و گفت: در بهار سال ۱۴۰۱، اداره سیما، منظر و فضای سبز شهرداری هشتگرد، مرکز شهرستان ساوجبلاغ، نمونه‌ای بزرگ و حجمی از سفال تپه گرجیان را در بوستان بهار این شهر طراحی و نصب کرد.

انتهای پیام/