محمد فرزین‌نیا، کارگردان مستند «پنگان فلک» در گفت‌وگو با خبرنگار میراث آریا، با اشاره به رویکرد تاریخی این فیلم در بررسی بحران آب در ایران گفت: این مستند با تمرکز بر مسئله حکمرانی آب، تجربه تاریخی ایرانیان در سازگاری با شرایط اقلیمی را بررسی می‌کند و می‌کوشد با نمایش نمونه‌های عملی، راهکارهایی برای مواجهه با بحران‌های زیست‌محیطی امروز ارائه دهد.
حکمرانی آب و فراموشی سازگاری تاریخی با اقلیم
فرزین‌نیا درباره شکل‌گیری ایده مستند «پنگان فلک» توضیح داد: پیش از آغاز پژوهش و مطالعات این فیلم، به دلیل دغدغه‌های شخصی درباره بحران‌های محیط‌زیستی، از جمله خشکسالی، کمبود آب و فرسایش خاک، درباره این مسائل مطالعه می‌کردم. از همان ابتدا معتقد بودم یکی از راهکارهای اساسی برای برون‌رفت از وضعیت کنونی را باید در روند تاریخی زندگی ایرانیان جست‌وجو کرد؛ مسیری که طی قرن‌ها و حتی هزاران سال، به شکل‌گیری فرهنگ، مناسبات اجتماعی و فنونی برای سازگاری با شرایط اقلیمی منجر شده بود.
او ادامه داد: ایرانیان در خشک‌ترین مناطق کشور، حتی مناطقی با میانگین بارندگی کمتر از ۵۰ میلی‌متر در سال، توانسته بودند شیوه‌هایی برای تداوم زندگی اجتماعی، شهری و روستایی ایجاد کنند. آن‌ها نه‌تنها آب را استحصال و حفظ می‌کردند، بلکه با مدیریت و تقسیم آن، امکان کشاورزی و تولید محصولات متناسب با شرایط اقلیمی را نیز فراهم می‌آوردند.
این مستندساز با اشاره به رویکرد پژوهشی فیلم بیان کرد: در جریان پژوهش «پنگان فلک»، روند تاریخی بهره‌مندی از آب را بررسی کردم تا نشان دهم چگونه فراموشی و کنار گذاشتن سنت‌ها و فرهنگ سازگار با اقلیم، به شکل‌گیری بحران‌های کنونی کمک کرده است. من این تجربه تاریخی را با عنوان «سازگاری اقلیمی تاریخی» توصیف می‌کنم.
فرزین‌نیا افزود: نمونه روشن این مسئله، کم‌رنگ شدن بهره‌گیری از قنات‌ها، آب‌انبارها، آبراهه‌ها و فنون مربوط به استحصال، تسهیم و تقسیم آب است. به‌تدریج، مدیریت متمرکز و تصدی‌گری دولتی در حوزه منابع طبیعی گسترش یافت و نقش مشارکت‌های محلی در مدیریت آب کاهش پیدا کرد. تداوم این روند، وضعیت منابع آبی کشور را به شرایط بحرانی رسانده است؛ به‌گونه‌ای که امروز بخش زیادی از آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌های کشور با مشکلات جدی روبه‌رو هستند.
او تاکید کرد: در این فیلم تلاش کرده‌ام بحران آب و خشکسالی را از منظر تاریخیِ شیوه بهره‌مندی از منابع آبی بررسی کنم. راهکارهایی هم که در فیلم مطرح می‌شوند، از دل همین تجربه و سنت تاریخی استخراج شده‌اند و می‌توانند برای احیای زیست‌بوم ایران مورد توجه قرار گیرند.
این کارگردان با اشاره به شیوه ارائه راهکارها در فیلم گفت: راهکار اصلی برون‌رفت از وضعیت کنونی صرفا در گفتار متن بیان نشده، بلکه تلاش کرده‌ام آن را در نقاطی از ایران که این شیوه‌ها در آن‌ها اجرا شده‌اند، به تصویر بکشم. به این ترتیب، مخاطب با نمونه‌هایی عینی و قابل لمس مواجه می‌شود و می‌تواند امکان اجرای این راهکارها را در عمل ببیند.
پراکندگی آرشیوها؛ مانعی در مسیر پژوهش مستند
فرزین‌نیا در بخش دیگری از صحبت‌های خود، با اشاره به دشواری دسترسی به اسناد و منابع پژوهشی گفت: هر مستندساز متناسب با موضوع، سوژه و شیوه بیانی فیلم خود، به منابع، اسناد و آرشیوهای مختلف نیاز دارد؛ چه در مرحله پژوهش و گردآوری اطلاعات و چه برای استفاده از تصاویر، صداها و اسناد مکتوب در فیلم. در کشور ما، به دلیل پراکندگی مراکز و نهادهای نگهدارنده اسناد، مستندساز گاهی ناچار است برای دستیابی به یک عکس، گفت‌وگو یا مدرک، به ده‌ها و حتی صدها نهاد و آرشیو عمومی و خصوصی مراجعه کند.
او ادامه داد: انتظار نمی‌رود تمام اسناد و مدارک در یک مرکز جمع‌آوری شوند، اما انتظار می‌رود مرکز اسناد ملی به‌عنوان یکی از مراجع اصلی نگهداری و ارائه اسناد، در مواردی که مدرکی در اختیار ندارد، پژوهشگر را به نهادی که آن سند را نگهداری می‌کند، ارجاع دهد. تحقق این موضوع به سیاستی یکپارچه در زمینه حفظ، نگهداری و دسترسی به اسناد نیاز دارد.
این مستندساز با اشاره به پیامدهای نبود چنین سازوکاری افزود: بسیاری از نهادها اسناد دست‌اولی در اختیار دارند که به مراکز اصلی نگهداری اسناد منتقل نشده‌اند. در نتیجه، پژوهشگر برای انجام یک تحقیق ناچار است به مراکز متعدد مراجعه کند؛ فرایندی که زمان و انرژی زیادی می‌طلبد و گاهی عملا امکان‌پذیر نیست. این وضعیت ممکن است به کاستی‌هایی در پژوهش و در نهایت در روایت نهایی فیلم منجر شود؛ زیرا فیلم‌ساز نتوانسته است به اسناد مورد نیاز خود دسترسی پیدا کند.
«پنگان فلک» در مسیر نمایش؛ از سینماحقیقت تا مخاطبان تخصصی
کارگردان «پنگان فلک» درباره برنامه نمایش این مستند گفت: فیلم را برای ارزیابی هیئت انتخاب بیستمین جشنواره بین‌المللی سینماحقیقت ارائه کرده‌ام و امیدوارم در این دوره از جشنواره حضور داشته باشد. از آنجا که این اثر محصول مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است، نمایش آن در جشنواره و قرار گرفتن در معرض دید مخاطبان گسترده‌تر برای ما اهمیت زیادی دارد.
او ادامه داد: امیدوارم علاوه بر جشنواره سینماحقیقت، نهادهای مسئول در حوزه سیاست‌گذاری محیط‌زیست، سازمان‌های مردم‌نهاد، دانشگاه‌ها و مراکز علمی نیز در دیده شدن فیلم نقش داشته باشند. پژوهش انجام‌شده برای این مستند پشتوانه علمی دارد و موضوع آن با کیفیت زندگی مردم ارتباط مستقیم پیدا می‌کند؛ بنابراین مهم است که اثر به مخاطبان بیشتری برسد.
فرزین‌نیا با تاکید بر اهمیت مشارکت عمومی در مواجهه با بحران آب بیان کرد: یکی از مهم‌ترین راهکارهایی که در فیلم مطرح می‌شود، مشارکت مردم است. این مشارکت از طریق اطلاع‌رسانی و آگاهی‌بخشی شکل می‌گیرد و تحقق آن نیز به نمایش گسترده‌تر فیلم و فراهم شدن امکان گفت‌وگو درباره موضوع نیاز دارد.
پیشنهادی برای جشنواره سینماحقیقت
این مستندساز در ادامه، پیشنهادی برای تقویت بخش‌های جانبی جشنواره سینماحقیقت مطرح کرد و گفت: پیشنهاد من این است که پس از انتخاب فیلم‌ها، در صورت حضور آثاری با موضوعات مشترک یا شیوه‌های بیانی خاص، کارگروه‌هایی تخصصی برای نمایش و بررسی آن‌ها تشکیل شود. این نمایش‌ها می‌توانند در کنار برنامه معمول اکران جشنواره برگزار شوند و فرصتی برای گفت‌وگوی مستقیم فیلم‌سازان با متخصصان و صاحب‌نظران فراهم کنند.
او افزود: برای مثال، اگر در جشنواره چند فیلم با موضوع محیط‌زیست حضور داشته باشند، می‌توان با دعوت از متخصصان، پژوهشگران، استادان دانشگاه و مدیران نهادهای مرتبط، نشستی تخصصی برگزار کرد. در چنین فضایی، فیلم‌ساز علاوه بر نمایش اثر، می‌تواند مسئله مطرح‌شده در فیلم را با افراد آگاه و مسئولان مرتبط در میان بگذارد، دیدگاه‌های آن‌ها را بشنود و از نقدها و پیشنهادهای تخصصی بهره‌مند شود.
فرزین‌نیا با اشاره به اهمیت ارتباط میان مستندسازان و نهادهای تصمیم‌گیر گفت: فیلم مستند حاصل پژوهشی چندساله است که در قالب اثری با مدت‌زمان محدود به مخاطب ارائه می‌شود. این فرصت خوبی است که فیلم‌ساز بتواند نتیجه این پژوهش را با افرادی که در حوزه مورد نظر تخصص یا مسئولیت دارند، در میان بگذارد. برای یک مستندساز اهمیت زیادی دارد که آثارش علاوه بر تاثیرگذاری بر مخاطبان عمومی، در میان افراد موثر در سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری نیز دیده و بررسی شود.
این مستندساز در پایان تاکید کرد: نمایش گسترده فیلم برای مخاطبان عمومی و نمایش تخصصی آن برای صاحب‌نظران و مسئولان، هر دو اهمیت دارند. فیلم‌ساز زمانی می‌تواند تاثیرگذاری اثر خود را به‌صورت ملموس ببیند که فیلمش زمینه گفت‌وگو، ارزیابی و حتی توجه به راهکارهای پیشنهادی را فراهم کند.
محمد فرزین‌نیا از مستندسازان فعال در حوزه تاریخ، فرهنگ و میراث شهری است. از آثار او می‌توان به مستند «قونقا» درباره نخستین تراموای تبریز و «کنترپوان» درباره زندگی و فعالیت‌های هنری رکن‌الدین مختاری اشاره کرد. «پنگان فلک» نیز ششمین مستند او و سومین همکاری‌اش با مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی است.
فرزین‌نیا در یازدهمین جشنواره سینماحقیقت در بخش نکوداشت سینمای مستند آذربایجان شرقی با نمایش مستند «قونقا» مورد تقدیر قرار گرفت و در پانزدهمین دوره این جشنواره با فیلم «کنترپوان» حضور داشت؛ این اثر همچنین در فهرست نامزدهای بخش‌های مرتبط با پژوهش و نویسندگی گفتار متن قرار گرفت.
انتهای پیام/
نظر شما