علی بهنیا، معاون میراث‌فرهنگی استان کردستان در یادداشتی نوشت: سنندج را نمی‌توان بدون محله‌های قدیمی، خانه‌های تاریخی، گذرهای خاطره‌انگیز و معماری بومی آن شناخت؛ بخش مهمی از هویت این شهر در همین عناصر شکل گرفته است، عناصری که تنها یادگارهایی از گذشته نیستند، بلکه بخشی از زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم سنندج به شمار می‌روند، به همین دلیل، حفاظت از بافت تاریخی این شهر موضوعی فراتر از نگهداری چند بنای قدیمی است و باید آن را در ارتباط با هویت شهری و کیفیت زندگی شهروندان مورد توجه قرار داد.
بافت تاریخی هر شهر حاصل سال‌ها زندگی، تجربه و تعامل اجتماعی ساکنان آن است؛ شکل‌گیری محله‌ها، نحوه ارتباط خانه‌ها با معابر، فضاهای عمومی و معماری بناها، روایتگر بخشی از تاریخ و فرهنگ جامعه هستند، در سنندج نیز این ویژگی‌ها در کنار آثار شاخص تاریخی، تصویری از گذشته شهر و شیوه زندگی مردمان آن ارائه می‌کنند.
عمارت آصف، عمارت مشیر دیوان، عمارت خسروآباد و عمارت سالار سعید از جمله بناهایی هستند که هر یک بخشی از ارزش‌های معماری و تاریخی سنندج را به نمایش می‌گذارند؛ با این حال، نباید تصور کرد که هویت تاریخی شهر تنها در همین بناهای شناخته‌شده خلاصه می‌شود؛ خانه‌های قدیمی، محله‌ها و گذرهای تاریخی نیز به همان اندازه در شکل‌گیری شخصیت فرهنگی شهر نقش دارند و بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند بخشی از این هویت را برای همیشه از بین ببرد.
یکی از موضوعاتی که در مدیریت بافت‌های تاریخی باید به آن توجه داشت، ایجاد تعادل میان حفاظت از آثار و نیازهای ساکنان می‌باشد، واقعیت این است که مردم در این محله‌ها زندگی می‌کنند و نمی‌توان از آن‌ها انتظار داشت بدون برخورداری از امکانات مناسب، زیرساخت‌های قابل قبول و شرایط مطلوب سکونت، همچنان در خانه‌های قدیمی خود باقی بمانند.
از طرف دیگر، نوسازی بدون ضابطه و ساخت‌وسازهای نامتناسب نیز می‌تواند به‌تدریج چهره تاریخی محله‌ها را تغییر دهد و ارزش‌هایی را از بین ببرد که بازگرداندن آن‌ها امکان‌پذیر نیست.
بنابراین مسئله اصلی انتخاب میان حفاظت یا توسعه نیست، بلکه باید به دنبال راهکاری بود که این دو در کنار یکدیگر قرار بگیرند؛ بهسازی شبکه تاسیسات، سامان‌دهی معابر، ارتقای خدمات شهری و فراهم‌کردن شرایط مناسب برای سکونت، در کنار رعایت ضوابط میراث‌فرهنگی، به حفظ پویایی بافت تاریخی کمک می‌کند.
در این میان، توجه به شرایط مالکان و ساکنان نیز اهمیت زیادی دارد؛ ضوابط حفاظتی زمانی قابلیت اجرا و اثربخشی خواهند داشت که در کنار حفظ ارزش‌های تاریخی، نیازهای واقعی مردم را نیز در نظر بگیرند و مسیر مشخصی برای مرمت و نگهداری بناها پیش روی آن‌ها قرار دهند.
یکی از مسائل مهم در حفاظت از میراث معماری، توجه به اصول علمی مرمت است، گاهی تصور می‌شود مرمت یک بنای تاریخی به معنای نوسازی ظاهر آن و استفاده از مصالح جدید می‌باشد؛ در حالی که مرمت، فرایندی تخصصی و مبتنی بر شناخت اثر، بررسی آسیب‌ها و حفظ اصالت معماری آن است.
در بناهای تاریخی سنندج، ویژگی‌های معماری بومی، نوع مصالح، شیوه‌های سنتی ساخت‌وساز و جزئیات به‌کاررفته در بناها از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند؛ هرگونه مداخله بدون مطالعه و شناخت کافی ممکن است به حذف بخشی از ارزش‌های تاریخی اثر منجر شود.
همچنین نباید نگهداری از بناهای تاریخی را تنها به زمان اجرای پروژه‌های مرمتی محدود کرد، رسیدگی به آسیب‌های جزئی، کنترل رطوبت، جلوگیری از نفوذ آب و مراقبت مستمر از ساختمان‌ها، اقداماتی هستند که اگر به‌موقع انجام شوند، از تخریب‌های گسترده و هزینه‌های سنگین جلوگیری خواهند کرد.
تجربه نشان داده است که موفقیت برنامه‌های حفاظت از بافت تاریخی تا حد زیادی به همراهی مردم وابسته است؛ مالکان، ساکنان و کسبه، بیش از هر گروه دیگری با مسائل و مشکلات این محدوده‌ها آشنا هستند و نمی‌توان در برنامه‌ریزی برای آینده محله‌های تاریخی، نقش آن‌ها را نادیده گرفت.
آگاهی‌بخشی درباره ارزش بناهای تاریخی، ارائه مشاوره‌های تخصصی به مالکان، تسهیل امور اداری مرتبط با مرمت و بررسی راهکارهای حمایتی زمینه مشارکت بیشتر مردم را فراهم می‌کند.
از طرفی، استفاده مناسب از ظرفیت بناهای تاریخی برای فعالیت‌های فرهنگی، هنری، آموزشی و گردشگری نیز می‌تواند به حفظ و احیای آن‌ها کمک کند؛ بسیاری از بناهایی که امروز با کاربری مناسب مورد استفاده قرار می‌گیرند، شانس بیشتری برای نگهداری مستمر دارند. البته این موضوع به معنای پذیرش هر نوع تغییر کاربری نیست و باید ظرفیت هر بنا و ضوابط حفاظتی آن به‌دقت مورد بررسی قرار گیرد.
حفاظت از بافت تاریخی سنندج تنها بر عهده اداره میراث‌فرهنگی نیست، بخش مهمی از مسائل این محدوده‌ها به مدیریت شهری، خدمات زیربنایی، طرح‌های عمرانی و شرایط اقتصادی و اجتماعی محله‌ها ارتباط دارد؛ به همین دلیل، همکاری شهرداری، اداره‌کل میراث‌فرهنگی، دستگاه‌های خدمات‌رسان، راه و شهرسازی و سایر نهادهای مرتبط برای پیشبرد برنامه‌های حفاظتی ضروری است.
در صورت نبود هماهنگی میان این دستگاه‌ها، ممکن است اقداماتی که با هدف بهبود شرایط شهری انجام می‌شوند، ناخواسته به بخش‌هایی از ساختار تاریخی آسیب وارد کنند. از این رو، لازم است پیش از اجرای طرح‌های عمرانی در محدوده‌های تاریخی، ملاحظات میراث‌فرهنگی مورد توجه قرار گیرد و تصمیم‌ها بر اساس مطالعات کارشناسی اتخاذ شود.
شناسایی و مستندسازی بناهای ارزشمند، بررسی وضعیت محله‌ها، تعیین اولویت‌های مرمتی و تدوین ضوابط متناسب با ویژگی‌های هر محدوده نیز از اقداماتی است که می‌تواند به مدیریت بهتر این بافت کمک کند.
بافت تاریخی سنندج ظرفیت قابل توجهی برای توسعه گردشگری فرهنگی دارد. معماری خانه‌های قدیمی، بناهای شاخص، پیشینه تاریخی محله‌ها و فرهنگ زندگی مردم می‌تواند برای گردشگران جذاب باشد و زمینه معرفی بیشتر هویت فرهنگی این شهر را فراهم کند.
البته توسعه گردشگری در این محدوده‌ها باید با برنامه‌ریزی همراه باشد، اگر فعالیت‌های گردشگری بدون توجه به ظرفیت محله‌ها و نیازهای ساکنان گسترش پیدا کند، ممکن است خود به عاملی برای ایجاد مشکلات جدید تبدیل شود وهدف باید این باشد که گردشگری در کنار تقویت اقتصاد محلی، به حفظ بناهای تاریخی و رونق فعالیت‌های بومی کمک کند.
یکی از ظرفیت‌های مهم بافت تاریخی سنندج این است که می‌توان با احیای بناهای ارزشمند و معرفی درست محله‌های قدیمی، زمینه حضور بیشتر گردشگران را فراهم کرد؛ بدون آنکه هویت و کارکرد اصلی این محله‌ها تحت تأثیر قرار گیرد.
بافت تاریخی سنندج بخشی از حافظه جمعی مردم این شهر است، حافظه‌ای که در معماری خانه‌ها، شکل محله‌ها و خاطرات نسل‌های مختلف باقی مانده است؛ حفاظت از این سرمایه، تنها با مرمت چند بنای شاخص محقق نمی‌شود، بلکه به برنامه‌ای جامع نیاز دارد که در آن وضعیت بناها، شرایط زندگی ساکنان، زیرساخت‌های شهری و ظرفیت‌های اقتصادی و گردشگری به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.
امروز یکی از مهم‌ترین وظایف ما در حوزه میراث‌فرهنگی این است که اجازه ندهیم توسعه شهری به قیمت از دست رفتن هویت تاریخی سنندج تمام شود؛ در عین حال، نباید حفاظت از گذشته را به مانعی برای زندگی امروز مردم تبدیل کنیم.
اگر بتوانیم میان این دو ضرورت تعادل برقرار کنیم، بافت تاریخی سنندج همچنان زنده و پویا باقی خواهد ماند و نسل‌های آینده نیز فرصت خواهند داشت تا گذشته شهر خود را نه فقط در کتاب‌ها و تصاویر، بلکه در فضای واقعی زندگی شهری تجربه کنند.
انتهای پیام/
نظر شما