اتابک صفری، کارشناس ارشد مرمت و احیاء بناهای تاریخی در یادداشتی نوشت: استان همدان را باید یکی از کانون‌های کهن تمدن و فرهنگ ایران دانست؛ سرزمینی که پیشینه دیرینه تاریخی آن تنها در محوطه‌های باستانی، بناهای تاریخی و آثار شاخص شهرهایش خلاصه نمی‌شود، بلکه بخش مهمی از این میراث ارزشمند در روستاهای تاریخی و واجد ارزش فرهنگی آن نهفته است؛ روستاهایی که هر یک به‌تنهایی روایتگر بخشی از تاریخ، تمدن، فرهنگ و سبک زندگی مردمان این سرزمین هستند.
روستاهای تاریخی همدان، گنجینه‌هایی کمتر شناخته‌شده از داشته‌های ارزشمند میراثی‌اند؛ از تپه‌ها و محوطه‌های باستانی چندین هزارساله و آثار تاریخی به‌جامانده از دوره‌های مختلف گرفته تا بافت‌های باارزش روستایی، معماری بومی، بناهای تاریخی، آثار منقول و غیرمنقول و جلوه‌های متنوع میراث فرهنگی ناملموس. مجموعه‌ای از داشته‌ها که در کنار یکدیگر، تصویری روشن از عمق تاریخی و غنای فرهنگی این استان به نمایش می‌گذارند.
در این میان، روستاهایی همچون ورکانه، سیمین‌ابرو و خاکو در شهرستان همدان، با برخورداری از بافت‌های ارزشمند و ویژگی‌های معماری خاص، نمونه‌هایی شاخص از پیوند میان تاریخ، طبیعت و فرهنگ بومی به شمار می‌روند.
ورکانه با معماری سنگی و کوچه‌های منحصربه‌فرد خود، سیمین‌ابرو با بافت یکپارچه سنگی، معماری پلکانی و مصالح بومی و خاکو با ظرفیت‌های طبیعی و فرهنگی خود، هر یک بخشی از هویت تاریخی و روستایی منطقه را بازتاب می‌دهند. این روستاها تنها مقصدهایی برای تماشای مناظر طبیعی نیستند، بلکه ارزش واقعی آن‌ها در حفظ ساختار زندگی سنتی، معماری بومی و پیوند عمیق مردم با محیط پیرامونشان نهفته است.
البته اهمیت روستاهای تاریخی همدان تنها به آثار و بناهای بر جای مانده از گذشته محدود نمی‌شود. بخش مهمی از هویت این سکونتگاه‌ها در میراث ناملموس آن‌ها جریان دارد؛ میراثی که در قالب آیین‌ها، مراسم سنتی، بازی‌های بومی، خوراک‌های محلی، مهارت‌های دستی، دانش‌های سنتی و شیوه‌های زندگی از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است.
در سال‌های اخیر، بخشی از این داشته‌های ارزشمند با تلاش کارشناسان و متولیان میراث فرهنگی شناسایی و در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند؛ ثبت‌هایی که نشان می‌دهد فرهنگ روستایی همدان تا چه اندازه از تنوع و غنای قابل توجهی برخوردار است.
از جمله این نمونه‌ها می‌توان به آیین سینه‌زنی دهه محرم در روستای مهاجران شهرستان بهار، آیین شکرگزاری آب و مراسم سرزه در روستای هیزج، آیین شکرگزاری پایان محصول در سنقرآباد درگزین، بازی دست‌چاله در روستای وندرآباد اسدآباد و جشن برداشت رازیانه در روستای سلطان‌آباد رزن اشاره کرد.
همچنین مهارت تهیه حلوای مغزی در روستای اشترمل تویسرکان، قالی چارچنگ در روستاهای کسب و ننج ملایر و مهارت‌های مرتبط با بافت قالی و هنرهای سنتی، نمونه‌هایی از پیوند عمیق فرهنگ، معیشت و هنر در زندگی روستایی مردم همدان هستند.
این نمونه‌ها به‌خوبی نشان می‌دهند که میراث فرهنگی تنها در بناهای تاریخی و اشیای به‌جامانده از گذشته خلاصه نمی‌شود؛ گاهی یک آیین شکرگزاری، یک بازی محلی، یک دستور پخت قدیمی یا مهارتی که سینه‌به‌سینه منتقل شده است، به اندازه یک بنای تاریخی در بازشناسی هویت یک منطقه اهمیت دارد.
در کنار این ظرفیت‌ها، برخی روستاهای استان همدان به واسطه رواج و نهادینه شدن هنرهای سنتی و صنایع‌دستی خاص، توانسته‌اند جایگاهی ملی در عرصه صنایع‌دستی کشور به دست آورند.
روستای اشترمل شهرستان تویسرکان، نمونه‌ای شاخص از این ظرفیت است. این روستا به واسطه هنر منبت گلریز و فعالیت گسترده هنرمندان مبل و منبت‌کار، عنوان «روستای ملی منبت گلریز» را کسب کرده است. هنر منبت در این روستا صرفاً یک فعالیت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی مردم و مهارتی است که در میان نسل‌های مختلف استمرار یافته است.
در سوی دیگر، روستای داویجان شهرستان ملایر نیز با هنر اصیل مرواربافی، عنوان «روستای ملی مرواربافی» را به خود اختصاص داده است. هنری که ریشه در زندگی و معیشت سنتی مردم منطقه دارد و در گذشته برای تولید ابزار و وسایل مورد نیاز کشاورزی و زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفت و امروز در قالب محصولات متنوع کاربردی و تزئینی ادامه حیات می‌دهد.
این عناوین ملی را نباید صرفاً امتیازهایی تشریفاتی یا افتخاراتی در فهرست صنایع‌دستی کشور دانست؛ بلکه آن‌ها فرصتی برای معرفی ظرفیت‌های بومی، تقویت اقتصاد محلی، ایجاد اشتغال، حمایت از هنرمندان و انتقال مهارت‌های سنتی به نسل‌های آینده هستند.
از این منظر، روستاهای تاریخی و فرهنگی همدان می‌توانند نقشی فراتر از مقاصد گردشگری ایفا کنند. پیوند میان میراث ملموس و ناملموس، صنایع‌دستی، طبیعت و فرهنگ بومی، ظرفیتی کم‌نظیر برای توسعه گردشگری فرهنگی و روستایی در استان فراهم کرده است؛ ظرفیتی که در صورت برنامه‌ریزی درست می‌تواند به رونق اقتصادی جوامع محلی و ایجاد انگیزه برای ماندگاری جمعیت در روستاها کمک کند.
با این حال، حفظ این گنجینه‌ها نیازمند توجهی جدی‌تر و نگاهی جامع‌تر است. تغییرات شتابان در شیوه زندگی، مهاجرت نسل جوان، فرسودگی بناهای تاریخی، ساخت‌وسازهای ناهمگون، کم‌رنگ شدن برخی آیین‌ها و کاهش انتقال مهارت‌های سنتی، از جمله تهدیدهایی هستند که می‌توانند به‌تدریج هویت اصیل روستاهای تاریخی را تحت تأثیر قرار دهند.
از این رو، حفاظت از روستاهای واجد ارزش تاریخی نباید تنها به مرمت چند بنای قدیمی یا سامان‌دهی ظاهری بافت آن‌ها محدود شود. صیانت از معماری بومی، مستندسازی محوطه‌ها و آثار تاریخی، حمایت از هنرمندان و استادکاران محلی، آموزش مهارت‌های سنتی به نسل جوان، ثبت و احیای آیین‌های بومی و مشارکت دادن ساکنان در برنامه‌های حفاظتی، باید به عنوان اجزای به‌هم‌پیوسته یک برنامه جامع مورد توجه قرار گیرد.
در این میان، نقش مردم محلی و به‌ویژه نسل جوان بسیار تعیین‌کننده است؛ چراکه میراث فرهنگی زمانی زنده و ماندگار خواهد بود که در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، نه اینکه صرفاً در ویترین موزه‌ها یا فهرست آثار ثبت‌شده باقی بماند.
بی‌تردید روستاهای تاریخی همدان، بخشی جدایی‌ناپذیر از شناسنامه فرهنگی و تمدنی این استان هستند. هر سنگ در معماری ورکانه، هر کوچه در بافت تاریخی سیمین‌ابرو، هر نقش در منبت گلریز اشترمل، هر بافته مروار در داویجان و هر آیین و رسم کهن در روستاهای این دیار، بخشی از روایت پیوسته هویت مردم همدان را بازگو می‌کند.
امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که این روستاها نه فقط به عنوان مقاصدی برای گردشگری، بلکه به مثابه سرمایه‌های هویتی، تاریخی و فرهنگی استان مورد توجه قرار گیرند؛ سرمایه‌هایی که حفاظت از آن‌ها، حفاظت از حافظه تاریخی یک سرزمین و انتقال میراث گران‌بهای آن به نسل‌های آینده است.
روستاهای تاریخی همدان، موزه‌هایی زنده‌اند؛ موزه‌هایی که هنوز در آن‌ها زندگی جریان دارد و پاسداری از آن‌ها، پاسداری از ریشه‌های هویت فرهنگی این سرزمین است.
انتهای پیام/
نظر شما