محمدعلی علی نژاد کارشناس معماری و میراث فرهنگی در یادداشتی نوشت: به تازگی عملیات مرمت یک‌اثر تاریخی به پایان رسید اما مرمت آب‌انبار تاریخی لاج در خواف، فقط یک پروژه عمرانی در حوزه میراث فرهنگی نیست بلکه نشانه‌ای از یک الگوی تکرارشونده و کارآمد در این شهرستان است که در آن پیگیری نماینده مردم در مجلس و مساعدت فرمانداری، نقشی تعیین‌کننده در تأمین اعتبار و اجرای پروژه‌های حفاظتی ایفا می‌کند. این الگو، در صورت تداوم، می‌تواند به عنوان مدلی برای سایر شهرستان‌های تاریخی کشور معرفی شود.
۱. الگویی که تکرار می‌شود
خبر پایان مرمت آب‌انبار لاج با اعتباری بیش از ۲ میلیارد ریال از محل حقوق دولتی، نخستین نمونه از این دست در خواف نیست، پیش‌تر نیز مرمت مسجد جامع تاریخی خواف با همان سازوکار تأمین اعتبار شده (از محل اعتبارات حقوق دولتی که با پیگیری دفتر نماینده و همکاری فرمانداری خواف تخصیص داده شده) آغاز شد. همچنین مرمت بنای یادبود پیر احمد خوافی و خانه تاریخی شیرخانی با اعتبار ۸ میلیارد ریال از محل حقوق دولتی انجام شد.
شاید این تصور به وجود آید که یک‌مورد همکاری شکل گرفته است اما این گونه نبوده و این تکرار، تصادفی نیست. الگویی شکل گرفته که می‌توان تحلیل کرد در این الگوی همکاری:
نماینده مجلس نقش تسهیل‌گر و پیگیر تخصیص اعتبار را بر عهده دارد و فرمانداری با مساعدت اجرایی و هماهنگی بین‌بخشی، مسیر را هموار می‌کند و اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی مجری فنی و ناظر حفاظتی است.
نکته مهم دیگر این است که منبع تأمین اعتباراین مرمت آثار تاریخی حقوق دولتی معادن، در منطقه‌ای معدنی مانند خواف، پیوندی منطقی میان بهره‌برداری از منابع و بازگرداندن بخشی از آن به سرمایه‌های فرهنگی برقرار می‌کند.
همچنین این الگو در سایر پروژه‌های شهرستان نیز قابل ردیابی است، چنانکه مرمت اضطراری مجموعه تاریخی کبودانی با پیگیری فرمانداری و از طریق تفاهم‌نامه با یک شرکت معدنی (اپال پارسیان سنگان) انجام شده است.
۲. اهمیت همکاری موثر و الگو در خواف
حفاظت از آثار تاریخی در ایران معمولاً با چالش مزمن کمبود اعتبار و پراکندگی متولیان مواجه است. وقتی نماینده مجلس و فرمانداری وارد میدان می‌شوند، سه اتفاق مثبت رخ می‌دهد:
نخست، تسریع در تأمین منابع، تخصیص اعتبار از محل حقوق دولتی، بروکراسی معمول بودجه‌های فرهنگی را دور نمی‌زند، اما اولویت‌گذاری را ممکن می‌سازد. مقایسه کنید با پروژه‌هایی که سال‌ها در صف اعتبار می‌مانند.
دوم، پاسخ‌گویی نهادی را در پی دارد، وقتی شخص نماینده مجلس پیگیر پروژه‌ای در حوزه انتخابیه‌اش است، انگیزه نظارت و پیگیری نتایج نیز افزایش می‌یابد. این پویایی، اگرچه لزوماً ضامن کیفیت فنی نیست، اما شفافیت فرایند را بهبود می‌بخشد.
سوم، پیوند میراث با توسعه محلی برقرار می‌شود؛ رئیس اداره میراث فرهنگی خواف، به صراحت به «بهره‌مندی جوامع محلی» و «معرفی ظرفیت‌های گردشگری» اشاره کرده است که خود نشان می‌دهد این رویکرد، میراث فرهنگی را از حاشیه به متن توسعه شهرستان آورده است.
۳. حفاظت هویت
آب‌انبارها در معماری کویری ایران، تنها سازه‌های ذخیره آب نبوده‌اند؛ آن‌ها گره‌های حیات در زیست‌بوم خشک و نمادی از هم‌آوایی انسان با طبیعت سخت‌اند. مرمت آب‌انبار لاج، پیش از آنکه اقدامی فنی باشد، بازگرداندن یک عنصر هویتی به حافظه جمعی منطقه است.
نکته قابل تأمل آن است که در خواف، این حساسیت به میراث بومی محدود به آب‌انبارها نیست. مرمت ۹ دستگاه از آسبادهای نشتیفان که در فهرست موقت یونسکو ثبت شده‌اند با اعتبار ۲ میلیارد ریالی و با تقدیر صریح از «مشارکت جامعه محلی» انجام شده است.
آسبادها نماد دیگری از معماری بومی و فناوری بومی منطقه‌اند. کنار هم گذاشتن این پروژه‌ها نشان می‌دهد که در خواف، حفاظت از میراث به تدریج از پراکندگی به سمت یک رویکرد منسجم حرکت می‌کند.
۴. الگو یا استثنا؟
نباید اغراق کرد. وابستگی تأمین اعتبار به پیگیری فردی نماینده مجلس، آسیب‌پذیری ساختاری دارد: با تغییر نماینده یا اولویت‌های سیاسی، جریان اعتبار ممکن است قطع شود. الگوی پایدار آن است که این همکاری نهادینه شود، مثلاً از طریق توافق‌نامه‌های چندساله میان فرمانداری، اداره میراث‌فرهنگی و شرکت‌های معدنی، یا تخصیص سهم مشخصی از حقوق دولتی معادن به توسعه میراث‌فرهنگی در بودجه‌های سالانه.
با این حال، آنچه در خواف رخ می‌دهد، تخصیص مکرر اعتبار از محل حقوق دولتی با پیگیری نماینده و همکاری فرمانداری از بسیاری از شهرستان‌های تاریخی ایران جلوتر است. این الگو، حداقل در سطح عملی، نشان می‌دهد که وقتی اراده سیاسی محلی با نیاز حفاظتی پیوند بخورد، می‌توان از میان تنگناهای بودجه‌ای راهی یافت.
مرمت آب‌انبار لاج، در مقیاس ملی، پروژه‌ای کوچک است. اما در مقیاس محلی، گامی در تثبیت رویکردی است که می‌تواند الگو شود: میراث فرهنگی نه وظیفه‌ای حاشیه‌ای، بلکه بخشی از توسعه شهرستان است و تأمین مالی آن نیازمند ائتلاف نهادهای محلی است. تداوم این مسیر، مشروط به نهادینه‌سازی همکاری و فراتر رفتن از پیگیری‌های مقطعی است. اگر این اتفاق بیفتد، خواف می‌تواند به نمونه‌ای تبدیل شود که سایر مناطق معدنی و تاریخی ایران از آن بیاموزند.
انتهای پیام/
نظر شما