سعیده سلیمانی کارشناس ارشد پژوهش هنر در یادداشتی نوشت: گاهی فاصله میان دو انسان، نه با کیلومترها، بلکه با تصوری اندازه‌گیری می‌شود که هر یک از دیگری در ذهن دارد. ممکن است دو نفر سال‌ها درباره یک ملت، فرهنگ یا جامعه شنیده باشند، بی‌آنکه حتی یک بار با مردمان آن سرزمین گفت‌وگو کرده باشند. در چنین شرایطی، آنچه جای تجربه مستقیم را می‌گیرد، روایت‌های رسانه‌ای، قضاوت‌های به‌ارث‌رسیده و تصویرهایی است که دیگران از جهان ساخته‌اند. سفر می‌تواند این فاصله را کمتر کند؛ اما آیا هر سفری به شناخت می‌انجامد و هر دیداری ما را به صلح نزدیک‌تر می‌کند؟

این پرسش در روزگاری که سوءتفاهم‌های فرهنگی، تنش‌های سیاسی و پیش‌داوری‌های اجتماعی بر روابط میان جوامع سایه انداخته‌اند، اهمیتی فراتر از صنعت گردشگری پیدا می‌کند. گردشگری معمولاً با تفریح، استراحت و رونق اقتصادی شناخته می‌شود؛ اما در پس آن، امکانی دیگر نیز وجود دارد: فرصتی برای دیدن جهان از زاویه‌ای متفاوت و مواجهه با انسان‌هایی که شاید تا پیش از آن، فقط از پشت دیوار روایت‌ها شناخته می‌شدند.

بااین‌حال، نباید از همان ابتدا نتیجه گرفت که سفر به‌خودی‌خود صلح می‌آفریند. پژوهش‌های حوزه گردشگری و صلح نشان می‌دهند که رابطه این دو پیچیده‌تر از آن است که بتوان آن را به افزایش سفر یا دیدار میان مردم تقلیل داد. مسئله فقط این نیست که انسان‌ها به کجا سفر می‌کنند؛ مهم‌تر آن است که در این سفر چه تجربه‌ای به دست می‌آورند، چگونه با جامعه میزبان ارتباط برقرار می‌کنند و چه برداشتی از آنچه دیده‌اند با خود به خانه می‌برند.

وقتی از صلح سخن می‌گوییم، معمولاً نخستین تصویر، جهانی بدون جنگ و خشونت است. این برداشت مهم است، اما تمام معنای صلح را در بر نمی‌گیرد. در مفهوم «صلح مثبت» که در مطالعات صلح مطرح شده، نبود خشونت تنها نقطه آغاز است. صلح پایدار به شرایطی نیاز دارد که در آن، عدالت، احترام، فرصت‌های برابر، امنیت انسانی و امکان همزیستی میان گروه‌های مختلف وجود داشته باشد. از این منظر، صلح صرفاً توافقی میان دولت‌ها یا توقف یک درگیری نیست؛ کیفیتی از زندگی اجتماعی است که در روابط روزمره انسان‌ها نیز شکل می‌گیرد. نحوه مواجهه با تفاوت‌ها، پذیرش حق دیگری برای متفاوت بودن و توانایی گفت‌وگو با کسانی که تجربه‌ها و باورهایی متفاوت دارند، بخشی از همین فرایند است.

در این چارچوب، گردشگری می‌تواند فرصتی برای ایجاد ارتباط میان جوامع فراهم کند. سفر، انسان را از محیط آشنای خود بیرون می‌آورد و با شیوه‌های دیگری از زندگی روبه‌رو می‌سازد. معماری، خوراک، زبان، آیین‌ها، هنرها و حتی رفتارهای ساده روزمره می‌توانند دریچه‌ای برای شناخت فرهنگی باشند که پیش‌تر شاید تنها از طریق اخبار یا روایت‌های غیرمستقیم شناخته می‌شد، اما این فرصت، به‌معنای تضمین نتیجه نیست. همان‌طور که آنا فارمکی در پژوهش خود درباره پیوند گردشگری و صلح تأکید می‌کند، فرض اینکه تماس میان افراد از طریق سفر الزاماً به تفاهم و همگرایی می‌انجامد، بیش از اندازه ساده‌انگارانه است. گردشگری پدیده‌ای چندوجهی است که در بستر روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شکل می‌گیرد؛ بنابراین، آثار آن بر روابط انسانی نیز به همین زمینه‌ها وابسته است.

تصور رایجی وجود دارد که اگر مردم یک کشور به کشور دیگری سفر کنند، پیش‌داوری‌هایشان خودبه‌خود از میان می‌رود. اما تجربه سفر همیشه چنین نتیجه‌ای ندارد. ممکن است گردشگری به جای آشنایی با جامعه میزبان، تنها به بازدیدی کوتاه از جاذبه‌ها محدود شود؛ ممکن است مسافر فقط با افرادی ارتباط برقرار کند که از نظر اقتصادی در خدمت تجربه گردشگری او هستند؛ یا ممکن است آنچه می‌بیند، از صافی باورهای قبلی‌اش عبور کند و همان تصورات گذشته را تقویت کند. در چنین وضعیتی، سفر به‌جای آنکه پنجره‌ای رو به دیگری باشد، به آینه‌ای برای تأیید پیش‌داوری‌های خودمان تبدیل می‌شود.

این نکته ما را به تفاوت مهمی میان «تماشا کردن» و «ارتباط برقرار کردن» می‌رساند. دیدن یک بنای تاریخی، چشیدن یک غذای محلی یا عکاسی از یک آیین فرهنگی، لزوماً به معنای فهم آن نیست. شناخت زمانی عمیق‌تر می‌شود که پشت یک اثر، یک رسم یا یک شیوه زندگی، انسان‌ها و تجربه‌های زیسته آنان را ببینیم؛ زمانی که فرصت گفت‌وگو فراهم شود و جامعه میزبان صرفاً به بخشی از صحنه گردشگری تقلیل پیدا نکند.

از این رو، گردشگری صلح‌محور را نباید فقط با تعداد گردشگران یا میزان درآمد حاصل از سفر سنجید. پرسش اساسی این است که آیا سفر امکان ارتباطی معنادار میان انسان‌ها فراهم کرده است؟ آیا مسافر با تصویری پیچیده‌تر و واقعی‌تر از جامعه میزبان بازمی‌گردد؟ آیا این تجربه می‌تواند از شدت کلیشه‌ها بکاهد و امکان شنیدن روایت‌های متفاوت را افزایش دهد؟

پاسخ به این پرسش‌هاست که به گردشگری بُعدی فراتر از مصرف خدمات و بازدید از جاذبه‌ها می‌بخشد. نقطه آغاز یک گفت‌وگوی مشترک در این میان، میراث فرهنگی است که جایگاهی ویژه دارد. بناهای تاریخی، محوطه‌های باستانی، صنایع‌دستی، موسیقی، آیین‌ها و سنت‌های محلی فقط یادگارهایی از گذشته نیستند؛ آن‌ها حامل شیوه‌های زندگی، حافظه جمعی و تجربه‌های مشترک انسانی‌اند. مواجهه با این میراث می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت تفاوت‌ها و در عین حال، کشف شباهت‌های میان جوامع فراهم کند.

فابیو کاربونه در پژوهش خود درباره گردشگری بین‌المللی و دیپلماسی فرهنگی، بر امکان پیوند میان سفر، گفت‌وگوی بین‌فرهنگی و تفاهم متقابل تأکید می‌کند. در این نگاه، گردشگری زمانی می‌تواند به عاملی برای نزدیکی جوامع تبدیل شود که از ظرفیت فرهنگ و میراث برای ایجاد ارتباط بهره بگیرد. با این‌حال، چنین نقشی به برنامه‌ریزی آگاهانه و مشارکت فعال جامعه میزبان نیاز دارد. این نکته برای مدیریت میراث فرهنگی اهمیت زیادی دارد. اگر میراث فقط به کالایی برای فروش یا تصویری جذاب برای تبلیغات گردشگری تبدیل شود، بخش مهمی از ظرفیت انسانی آن نادیده می‌ماند. در مقابل، اگر مردم محلی در معرفی و تفسیر میراث خود مشارکت داشته باشند، بازدیدکننده فرصت بیشتری برای آشنایی با معناها، خاطره‌ها و ارزش‌هایی پیدا می‌کند که در پس آن آثار قرار دارند. برای مثال، بازدید از یک محله تاریخی زمانی می‌تواند به تجربه‌ای فرهنگی تبدیل شود که گردشگر علاوه بر مشاهده معماری، با داستان‌های ساکنان، شیوه‌های زندگی، تحولات اجتماعی و رابطه مردم با محیط خود آشنا شود. در این صورت، میراث از یک شیء قابل تماشا فراتر می‌رود و به بستری برای گفت‌وگو تبدیل می‌شود؛ گفت‌وگویی که در آن، جامعه میزبان فقط موضوع نگاه گردشگر نیست، بلکه خود روایتگر تجربه و هویت خویش است.

چنین رویکردی همچنین مستلزم احترام به جامعه میزبان، حفاظت از اصالت میراث و توجه به منافع مردم محلی است. گردشگری‌ای که به تخریب محیط زندگی، حذف ساکنان یا نادیده گرفتن حقوق فرهنگی آنان بینجامد، نمی‌تواند به‌سادگی در خدمت صلح و تفاهم قرار گیرد. بنابراین، پیوند گردشگری و صلح از کیفیت مدیریت مقصد و نحوه توزیع منافع نیز تأثیر می‌پذیرد.

یکی از نکات مهم در پژوهش‌های گردشگری و صلح این است که رابطه میان این دو، یک‌طرفه نیست. از یک سو، امنیت و ثبات برای توسعه گردشگری اهمیت دارند و از سوی دیگر، گردشگری در شرایط مناسب می‌تواند به تقویت ارتباطات انسانی و همکاری‌های فرهنگی کمک کند. اما این رابطه به‌خودی‌خود و در همه موقعیت‌ها به نتیجه‌ای مثبت نمی‌رسد. گردشگری می‌تواند به تقویت شناخت متقابل کمک کند، اما اگر بر کلیشه‌سازی، مصرف‌گرایی یا نابرابری استوار باشد، ممکن است فاصله میان گردشگر و جامعه میزبان را حفظ کند. می‌تواند اقتصاد محلی را تقویت کند، اما اگر منافع آن ناعادلانه توزیع شود، زمینه نارضایتی را نیز فراهم می‌آورد. حتی مواجهه با فرهنگی متفاوت، اگر بدون آمادگی برای شنیدن و احترام همراه باشد، ممکن است به جای کاهش سوءتفاهم، آن را تشدید کند.

به همین دلیل، پرسش دقیق‌تر این نیست که «آیا گردشگری صلح ایجاد می‌کند؟» بلکه این است که «چه نوع گردشگری، در چه شرایطی و از چه راه‌هایی می‌تواند به صلح کمک کند؟» این تغییر در صورت‌بندی پرسش، ما را از خوش‌بینی بی‌قیدوشرط دور می‌کند و به مسئولیت نهادهای فرهنگی، مدیران مقصد، فعالان گردشگری، راهنمایان و خود گردشگران توجه می‌دهد. صلح‌آفرینی از مسیر سفر، نتیجه یک اقدام منفرد نیست؛ فرایندی است که به فرصت ارتباط، آموزش فرهنگی، مشارکت اجتماعی و احترام متقابل نیاز دارد.

برای ایران، که از تنوع گسترده تاریخی، فرهنگی و طبیعی برخوردار است، این بحث می‌تواند معنایی ویژه داشته باشد. میراث فرهنگی ایران ظرفیت آن را دارد که زمینه آشنایی بازدیدکنندگان با لایه‌های گوناگون زندگی در این سرزمین را فراهم کند؛ از شهرهای تاریخی و معماری گرفته تا هنرهای سنتی، ادبیات، موسیقی و آیین‌ های محلی. با این‌حال، معرفی فرهنگی یک کشور زمانی اثربخش‌تر است که از ارائه تصویری یکدست و ازپیش‌ساخته فراتر برود. ایران، مانند هر جامعه دیگری، مجموعه‌ای متنوع از تجربه‌ها، سبک‌های زندگی و دیدگاه‌هاست. گردشگری فرهنگی می‌تواند فرصتی برای آشکار شدن این تنوع باشد؛ فرصتی برای آنکه بازدیدکننده به جای اتکا به یک تصویر کلی، با تجربه‌های ملموس مردم و روایت‌های متفاوت آنان مواجه شود. این موضوع فقط به گردشگران خارجی مربوط نیست. گردشگری داخلی نیز می‌تواند به شناخت متقابل میان گروه‌ها و مناطق مختلف کشور کمک کند. سفر میان شهرها و مناطق ایران، آشنایی با شیوه‌های زندگی متفاوت و مواجهه با میراث و سنت‌های محلی می‌تواند حس تعلق به یک سرزمین متنوع را تقویت کند؛ البته به شرط آنکه تفاوت‌های فرهنگی به رسمیت شناخته شوند و جوامع محلی در معرفی میراث خود نقش واقعی داشته باشند.

در سطح بین‌المللی نیز گردشگری به‌تنهایی قادر نیست تنش‌های سیاسی را حل کند یا جایگزین گفت‌وگوهای دیپلماتیک شود. اما می‌تواند فضایی برای ارتباط انسانی فراهم آورد؛ فضایی که در آن، شناخت مستقیم از تجربه زیسته مردم امکان‌پذیر شود و تصویر یک جامعه تنها به روایت‌های رسمی یا رسانه‌ای محدود نماند.
در شرایطی که ارتباط میان ملت‌ها گاه زیر سایه سوءتفاهم‌ها و تنش‌ها قرار می‌گیرد، ارزش چنین ارتباطی را نباید دست‌کم گرفت. در عین حال، نباید از گردشگری انتظاری فراتر از ظرفیت واقعی آن داشت. سفر می‌تواند آغاز یک گفت‌وگو باشد، نه تضمین پایان اختلاف‌ها.

شاید یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های گردشگری در این باشد که مفهوم صلح را از سطح شعارهای بزرگ به تجربه‌های روزمره نزدیک می‌کند. صلح فقط در توافق‌ها و بیانیه‌ها شکل نمی‌گیرد؛ بخشی از آن در شیوه شنیدن دیگری، احترام به تفاوت‌ها، پذیرش پیچیدگی جهان و کنار گذاشتن قضاوت‌های شتاب‌زده ساخته می‌شود.
البته یک سفر کوتاه نمی‌تواند به‌تنهایی ساختارهای نابرابر را اصلاح کند یا زخم‌های عمیق تاریخی را التیام بخشد. اما ممکن است فرصتی ایجاد کند تا فردی که جامعه‌ای را فقط از دور می‌شناخته، با چهره‌های واقعی آن مواجه شود؛ گفت‌وگویی شکل بگیرد که پیش‌تر امکان آن وجود نداشته است؛ یا تصویری قطعی، جای خود را به درکی پیچیده‌تر بدهد. در چنین معنایی، گردشگری نه معجزه‌ای برای صلح است و نه فعالیتی بی‌ارتباط با آن. ظرفیت آن به کیفیت رابطه‌ای بستگی دارد که میان مسافر، جامعه میزبان و میراث فرهنگی شکل می‌گیرد. هرچه این رابطه بر احترام، مشارکت، عدالت و گفت‌وگوی واقعی استوارتر باشد، امکان اثرگذاری مثبت آن نیز بیشتر خواهد شد.

شاید در نهایت، مهم‌ترین دستاورد سفر این نباشد که چند شهر را دیده‌ایم یا چند اثر تاریخی را به خاطر سپرده‌ایم؛ بلکه این باشد که پس از بازگشت، درباره مردمی که زمانی برایمان دور و ناشناخته بودند، با احتیاط بیشتری قضاوت کنیم. سفر زمانی از یک تجربه شخصی فراتر می‌رود که نگاه ما به جهان را تغییر دهد؛ نه لزوماً با از میان بردن همه اختلاف‌ها، بلکه با ایجاد فضایی برای فهمیدن آن‌ها. گردشگری نمی‌تواند به‌تنهایی صلح را بسازد، اما می‌تواند یکی از راه‌های نزدیک شدن به آن باشد؛ به شرط آنکه هدف، صرفاً جابه‌جایی انسان‌ها نباشد، بلکه فراهم کردن امکان مواجهه، شناخت و گفت‌وگو نیز باشد. در جهانی که فاصله‌ها گاه با پیش‌داوری اندازه‌گیری می‌شوند، شاید ارزش واقعی سفر در این باشد که به ما یادآوری کند پشت هر تصویر کلی، انسان‌هایی با زندگی‌ها، خاطره‌ها و امیدهای متفاوت وجود دارند.

منابع:

Carbone, F. (2017). International tourism and cultural diplomacy: A new conceptual approach towards global mutual understanding and peace through tourism. Tourism: An International Interdisciplinary Journal, 65(1), 61–74
Farmaki, A. (2017). The tourism and peace nexus. Tourism Management, 59, 528–540
Carbone, F. (2022). “Don’t look back in anger”: War museums’ role in the post-conflict tourism–peace nexus. Journal of Sustainable Tourism, 30(2–3), 565–583 

انتهای پیام/