میراث‌آریا: وقتی از میراث‌فرهنگی سخن به میان می‌آید، نخستین تصاویری که در ذهن شکل می‌گیرد، بناهای تاریخی، محوطه‌های باستانی، آثار معماری، اشیای ارزشمند و مجموعه‌های موزه‌ای است، آثاری که به‌واسطه ماهیت مادی و قابلیت مشاهده، بخش شناخته‌شده‌تری از میراث‌فرهنگی جوامع را تشکیل می‌دهند. با این حال، فرهنگ ملت‌ها تنها در اشیای به‌جامانده از گذشته خلاصه نمی‌شود و بخش مهمی از آن در رفتارها، باورها، دانش‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و سنت‌هایی جریان دارد که در زندگی روزمره مردم حضور دارند.
این بخش از میراث‌فرهنگی که با عنوان «میراث‌فرهنگی ناملموس» شناخته می‌شود، به مجموعه‌ای از تجربه‌ها و دانسته‌های انسانی اشاره دارد که در طول زمان شکل گرفته و از طریق آموزش، مشاهده، مشارکت و تجربه به نسل‌های بعد منتقل شده است. اهمیت این میراث در آن است که برخلاف بسیاری از آثار مادی، حیات آن به استمرار عمل و مشارکت انسان‌ها وابسته است و تا زمانی زنده می‌ماند که جامعه حامل آن، امکان بازآفرینی و انتقالش را داشته باشد.
میراث ناملموس در تعریف یونسکو چیست؟
یونسکو در کنوانسیون ۲۰۰۳ پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس، این میراث را مجموعه‌ای از اعمال، بازنمایی‌ها، بیان‌ها، دانش‌ها و مهارت‌ها تعریف می‌کند که جوامع، گروه‌ها و در برخی موارد افراد، آن‌ها را بخشی از میراث‌فرهنگی خود می‌شناسند. ابزارها، اشیا، مصنوعات و فضاهای فرهنگی مرتبط با این عناصر نیز در این تعریف مورد توجه قرار گرفته‌اند.
بر اساس این تعریف، میراث‌ناملموس در جریان انتقال میان نسل‌ها، متناسب با محیط زندگی، تعامل انسان با طبیعت و تحولات تاریخی جوامع، به‌طور مستمر بازآفرینی می‌شود و به افراد و گروه‌ها احساس هویت و تداوم فرهنگی می‌بخشد. به همین دلیل، این میراث بخشی از زندگی جاری جوامع و عاملی برای پیوند میان تجربه‌های تاریخی و نیازهای امروز به شمار می‌رود.
کنوانسیون پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس در ۱۷ اکتبر ۲۰۰۳ در سی‌ودومین نشست کنفرانس عمومی یونسکو در پاریس به تصویب رسید و از ۲۰ آوریل ۲۰۰۶ لازم‌الاجرا شد. این سند بین‌المللی با هدف ایجاد چارچوبی برای شناسایی، پاسداری، معرفی و انتقال میراث‌ناملموس و همچنین تقویت همکاری‌های بین‌المللی در این زمینه تدوین شد.
در این کنوانسیون، میراث‌ناملموس در پنج حوزه اصلی دسته‌بندی شده است، سنت‌ها و بیان‌های شفاهی از جمله زبان به‌عنوان حامل میراث‌فرهنگی، هنرهای اجرایی و نمایشی، آیین‌ها و فعالیت‌های اجتماعی و جشن‌ها، دانش و شیوه‌های مرتبط با طبیعت و جهان و در نهایت مهارت‌های سنتی و صنایع‌دستی.
این حوزه‌ها مرزهایی کاملا جدا از یکدیگر ندارند و بسیاری از عناصر میراث ناملموس می‌توانند هم‌زمان در چند حوزه قرار گیرند. برای نمونه، یک جشن سنتی ممکن است در کنار آیین‌ها و مناسک اجتماعی، شامل موسیقی، آواز، رقص، روایت‌های شفاهی، خوراک‌های محلی و مهارت‌های صنایع‌دستی باشد. به همین ترتیب، یک مهارت سنتی ممکن است مجموعه‌ای از دانش‌های مرتبط با مواد اولیه، محیط طبیعی، ابزارها، مناسبات اجتماعی و شیوه انتقال تجربه را در بر گیرد.
چرا میراث‌ناملموس بخشی از هویت جوامع است؟
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های میراث ناملموس، ارتباط مستقیم آن با زندگی مردم است. این میراث در بسیاری از موارد از طریق خانواده، گروه‌های محلی، استادکاران، هنرمندان، جوامع روستایی و عشایری و سایر حاملان فرهنگی منتقل می‌شود و استمرار آن به حضور فعال همین افراد وابسته است.
یک لالایی محلی، می‌تواند حامل زبان، گویش، شیوه بیان عواطف، تجربه زیسته خانواده‌ها و بخشی از حافظه فرهنگی یک منطقه باشد. یک آیین سالانه نیز ممکن است علاوه بر جنبه‌های اعتقادی و اجتماعی، بازتابی از ارتباط تاریخی مردم با طبیعت، فصل‌ها، منابع آب و شیوه‌های معیشت باشد.
در حوزه مهارت‌های سنتی نیز دانش استادکاران تنها به چگونگی ساخت یک محصول محدود نیست. شناخت مواد اولیه، تناسب ابزارها، تجربه کار با طبیعت، شیوه‌های تولید و حتی اصطلاحات و روایت‌های مرتبط با یک حرفه، بخشی از مجموعه دانشی است که طی سال‌ها و گاه قرن‌ها شکل گرفته و انتقال آن نیازمند ارتباط مستقیم میان نسل‌هاست.
میراث ناملموس یکی از زمینه‌های مهم شناخت تنوع فرهنگی جوامع محسوب می‌شود. این میراث به هر جامعه امکان می‌دهد بخشی از تجربه تاریخی و شیوه زیست خود را بازشناسد و در عین حال، با شناخت سنت‌ها و دانش‌های دیگر جوامع، زمینه گفت‌وگو و احترام متقابل فرهنگی را گسترش دهد.
پاسداری از میراث‌ناملموس؛ فراتر از ثبت و مستندسازی
یکی از نکات اساسی در رویکرد یونسکو به میراث ناملموس، تفاوت میان شناسایی و ثبت یک عنصر فرهنگی با پاسداری واقعی از آن است. ثبت و مستندسازی، گام‌هایی مهم برای شناخت و معرفی میراث به شمار می‌روند، اما به‌تنهایی استمرار و حیات یک سنت را تضمین نمی‌کنند.
پاسداری از میراث ناملموس به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که با هدف حفظ قابلیت حیات و تداوم این میراث انجام می‌گیرد. شناسایی، مستندسازی، پژوهش، حفاظت، معرفی، تقویت، انتقال دانش و مهارت‌ها، آموزش رسمی و غیررسمی و احیای بخش‌هایی از میراث در معرض فراموشی، از جمله اقداماتی است که در چارچوب این مفهوم قرار می‌گیرد.
بر این اساس، اگر یک مهارت سنتی تنها در قالب چند تصویر یا فیلم ثبت شود، اما امکان آموزش آن به نسل جوان فراهم نباشد و استادکاران آن نیز با دشواری‌های اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو باشند، نمی‌توان از تداوم موثر آن اطمینان داشت. همچنین اگر یک آیین محلی در مناسبت‌های رسمی بازنمایی شود، اما پیوند آن با جامعه حامل و زمینه اجتماعی اجرای آن تضعیف شود، بخش مهمی از کارکرد فرهنگی آن در معرض آسیب قرار می‌گیرد.
یونسکو در رویکرد خود به پاسداری از میراث‌ناملموس، بر این نکته تاکید دارد که هدف، ثابت نگه‌داشتن سنت‌ها در یک شکل تاریخی و جلوگیری از هرگونه تحول نیست. میراث‌ناملموس ماهیتی پویا دارد و در تعامل با شرایط زندگی، نیازهای جوامع و تحولات فرهنگی بازآفرینی می‌شود. بنابراین، پاسداری از آن به معنای حفظ امکان انتقال دانش، مهارت و معنا و فراهم کردن شرایط لازم برای تداوم و تحول طبیعی آن است.
نقش حاملان میراث اهمیت محوری دارد. مشارکت جوامع محلی در شناسایی عناصر فرهنگی، تدوین برنامه‌های پاسداری، مستندسازی و تصمیم‌گیری درباره نحوه معرفی آن‌ها، از الزامات اساسی این فرایند است. به همین دلیل، پاسداری از میراث‌ناملموس بدون توجه به حقوق، خواست‌ها و نقش فعال مردمی که این میراث را در زندگی خود حفظ کرده‌اند، نمی‌تواند به نتایج پایدار منجر شود.
کنوانسیون ۲۰۰۳؛ چارچوب جهانی برای پاسداری از میراث‌زنده
تصویب کنوانسیون ۲۰۰۳ یونسکو را می‌توان نقطه عطفی در شکل‌گیری رویکرد بین‌المللی نسبت به میراث ناملموس دانست. این کنوانسیون تلاش کرد توجه جامعه جهانی را از تمرکز صرف بر آثار و بناهای تاریخی به سوی دانش‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و بیان‌های فرهنگی زنده نیز گسترش دهد.
چهار هدف اصلی این کنوانسیون شامل پاسداری از میراث‌ناملموس، تضمین احترام به میراث‌فرهنگی جوامع و گروه‌ها و افراد مرتبط، افزایش آگاهی در سطوح محلی، ملی و بین‌المللی نسبت به اهمیت این میراث و تقویت همکاری و مساعدت بین‌المللی است.
در چارچوب این کنوانسیون، سه سازوکار مهم برای معرفی و حمایت از میراث ناملموس پیش‌بینی شده است. نخست، «فهرست نماینده میراث‌فرهنگی ناملموس بشریت» که با هدف افزایش آگاهی درباره اهمیت این میراث، نمایش تنوع فرهنگی جهان و تقویت گفت‌وگوی میان جوامع شکل گرفته است.
دوم، «فهرست میراث‌فرهنگی ناملموس نیازمند پاسداری فوری» که عناصر فرهنگی در معرض خطر و نیازمند اقدامات فوری برای حفظ و تداوم آن‌ها را در بر می‌گیرد. قرار گرفتن یک عنصر در این فهرست می‌تواند زمینه جلب همکاری و حمایت بین‌المللی برای اجرای برنامه‌های پاسداری را فراهم کند.
سوم، «ثبت برنامه‌ها، پروژه‌ها و فعالیت‌های پاسداری مطلوب» که تجربه‌ها و اقدامات موفق در زمینه حفاظت و انتقال میراث‌ناملموس را معرفی می‌کند تا امکان بهره‌گیری از این تجربه‌ها در جوامع دیگر نیز فراهم شود.
بنابراین، حضور یک عنصر در فهرست نماینده با قرار گرفتن آن در فهرست نیازمند پاسداری فوری تفاوت دارد و هر یک از این سازوکارها ماموریت و معیارهای مشخصی دارند. در واقع، هدف کنوانسیون ایجاد زمینه‌ای برای استمرار حیات میراث و تقویت مشارکت جوامع در پاسداری از آن است.
ثبت‌جهانی؛ معرفی یک میراث، نه مالکیت انحصاری آن
یکی از موضوعات مهم در فرایند ثبت میراث‌ناملموس، توجه به ماهیت مشترک بسیاری از عناصر فرهنگی است. سنت‌ها، مهارت‌ها، آیین‌ها و دانش‌های بومی در بسیاری از مناطق جهان در طول تاریخ، در نتیجه ارتباط میان جوامع، مهاجرت‌ها، تعاملات اقتصادی و فرهنگی و هم‌جواری جغرافیایی شکل گرفته و توسعه یافته‌اند.
به همین دلیل، بخشی از پرونده‌های یونسکو به‌صورت مشترک از سوی چند کشور تهیه و ارائه می‌شوند. این شیوه به کشورها امکان می‌دهد ضمن معرفی ظرفیت‌های فرهنگی خود، برای شناسایی و پاسداری از میراث مشترک نیز همکاری کنند.
ثبت مشترک در این چارچوب، فرصتی برای تقویت ارتباط میان جوامع حامل میراث، تبادل تجربه‌های پژوهشی، مستندسازی شیوه‌های گوناگون یک سنت و تدوین برنامه‌های مشترک پاسداری فراهم می‌کند. چنین همکاری‌هایی می‌تواند به افزایش شناخت متقابل فرهنگی و تقویت روابط میان کشورها نیز کمک کند.
در عین حال، ثبت یک عنصر در فهرست‌های یونسکو به معنای اعطای مالکیت انحصاری آن به یک کشور نیست. محور اصلی این فرایند، شناسایی میراث از سوی جوامع مرتبط، مشارکت آن‌ها در تدوین پرونده و ارائه برنامه‌هایی برای تضمین تداوم آن است. بر همین اساس، ثبت مشترک را باید فرصتی برای به رسمیت شناختن پیوندهای‌فرهنگی و تقویت مسئولیت جمعی در پاسداری از میراث دانست.
میراث‌ناملموس و ضرورت انتقال دانش به نسل‌های آینده
تغییر سبک زندگی، گسترش شهرنشینی، دگرگونی الگوهای اقتصادی، کاهش برخی مشاغل سنتی، محدود شدن ارتباط میان نسل‌ها و کم‌رنگ شدن فرصت‌های آموزش عملی، از جمله عواملی هستند که می‌توانند استمرار برخی عناصر میراث ناملموس را با دشواری مواجه کنند.
در بسیاری از موارد، دانش و مهارت‌های سنتی در قالب آموزش شفاهی و عملی منتقل می‌شوند و بخش مهمی از آن‌ها در اسناد مکتوب ثبت نشده است. از این رو، با از دست رفتن حاملان یک سنت یا کاهش فرصت انتقال تجربه به نسل جوان، احتمال فراموشی بخشی از این دانش‌ها افزایش می‌یابد.
مستندسازی علمی و تصویری، ایجاد فرصت‌های آموزشی، حمایت از استادکاران، تقویت کارگاه‌های انتقال مهارت، مشارکت مدارس و دانشگاه‌ها، استفاده از ظرفیت رسانه‌ها و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در ثبت و معرفی میراث، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند به استمرار این عناصر کمک کنند.
در این میان، معرفی حاملان میراث، روایت تجربه‌های زیسته مردم، ثبت تصویری فرآیندهای سنتی، بازتاب چالش‌های انتقال مهارت و ایجاد ارتباط میان نسل‌های مختلف، از ظرفیت‌هایی است که رسانه‌ها می‌توانند برای افزایش آگاهی عمومی و تقویت پاسداری از میراث ناملموس به کار گیرند.
ایران؛ گستره‌ای متنوع از میراث‌زنده و دانش‌های بومی
ایران به دلیل تنوع اقلیمی، جغرافیایی، قومی، زبانی و فرهنگی، از ظرفیت گسترده‌ای در حوزه میراث‌ناملموس برخوردار است. این تنوع در آیین‌ها و جشن‌های محلی، موسیقی نواحی، سنت‌های شفاهی، دانش‌های مرتبط با طبیعت، مهارت‌های صنایع‌دستی، شیوه‌های معیشت و مناسبات اجتماعی مناطق مختلف کشور بازتاب یافته است.
از آیین‌های نوروزی و جشن‌های فصلی گرفته تا هنرهای نمایشی و موسیقایی، دانش‌های سنتی مرتبط با کشاورزی و دامداری، مهارت‌های تولید صنایع‌دستی و سنت‌های خانوادگی، هر یک بخشی از گستره فرهنگی ایران را تشکیل می‌دهند.
شناخت و پاسداری از این ظرفیت‌ها نیازمند توجه هم‌زمان به تنوع منطقه‌ای و نقش جوامع حامل میراث است. بسیاری از عناصر فرهنگی در محدوده یک استان یا منطقه جغرافیایی مشخص شکل گرفته‌اند، اما ارزش و اهمیت آن‌ها می‌تواند در سطح ملی و حتی فراتر از مرزهای کشور مورد توجه قرار گیرد.
در این مسیر، شناسایی دقیق عناصر میراث‌ناملموس، تهیه و به‌روزرسانی پرونده‌های مستند، ثبت دانش و مهارت‌های در حال انتقال، حمایت از حاملان میراث و ایجاد فرصت برای مشارکت نسل جوان، از ضرورت‌های اصلی به شمار می‌رود. همچنین همکاری میان نهادهای فرهنگی، مراکز علمی و پژوهشی، تشکل‌های مردمی و جوامع محلی می‌تواند زمینه اجرای برنامه‌های مؤثرتر برای پاسداری از این سرمایه فرهنگی را فراهم کند.
سه پرونده ایران در مسیر بررسی یونسکو؛ از آیین آب تا مهارت‌های سنتی و لالایی‌ها
در همین چارچوب، سه پرونده مرتبط با ایران در دستور کار بیست‌ویکمین نشست کمیته بین‌دولتی پاسداری از میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو در سال ۲۰۲۶ قرار گرفته است، پرونده‌هایی که هر یک بخشی از تنوع فرهنگی و پیوندهای تاریخی و اجتماعی ایران با جوامع دیگر را بازتاب می‌دهند.
پرونده «سنت‌های گرامیداشت آب و باران؛ تیرگان/وارداوار» به‌صورت مشترک با ارمنستان ارائه شده و بر سنت‌های مرتبط با آیین‌های گرامیداشت آب و باران در دو حوزه فرهنگی تمرکز دارد. این پرونده فرصتی برای معرفی و بررسی پیوندهای آیینی و فرهنگی میان جوامع ایران و ارمنستان و توجه به نقش سنت‌های مرتبط با طبیعت در حافظه جمعی آن‌ها فراهم می‌کند.
پرونده «نمدمالی سنتی» نیز با مشارکت هشت کشور ایران، ترکیه، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، مغولستان و ازبکستان تدوین شده است. این پرونده به مهارت‌ها و دانش سنتی مرتبط با تبدیل پشم به نمد می‌پردازد.
پرونده سوم با عنوان «سنت گهواره‌سازی و لالایی‌خوانی برای نوزاد» به‌صورت مشترک میان ایران، تاجیکستان و ترکمنستان ارائه شده است. این پرونده بخشی از دانش‌ها و سنت‌های مرتبط با خانواده، مراقبت از کودک، مهارت‌های ساخت گهواره و انتقال آواها و لالایی‌های سنتی را مورد توجه قرار می‌دهد.
این سه پرونده از منظر موضوعی نیز تنوع قابل توجهی دارند، یکی به آیین‌ها و سنت‌های اجتماعی مرتبط با طبیعت می‌پردازد، دیگری مهارت‌های تولیدی و دانش بومی را بازنمایی می‌کند و پرونده سوم به سنت‌های خانوادگی و انتقال شفاهی و عاطفی میراث میان نسل‌ها توجه دارد.
بررسی این پرونده‌ها در نشست پیش‌رو، فرصتی برای معرفی ابعاد مختلف میراث‌فرهنگی ایران و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای در زمینه پاسداری از عناصر مشترک فرهنگی خواهد بود. با این حال، نتیجه بررسی هر پرونده به تصمیم کمیته بین‌دولتی و احراز معیارهای مربوط در چارچوب کنوانسیون وابسته است.
پاسداری از میراث؛ مسئولیتی فراتر از یک ثبت‌جهانی
میراث ناملموس زمانی می‌تواند به حیات خود ادامه دهد که در بستر زندگی جوامع حضور داشته باشد و امکان انتقال آن به نسل‌های آینده فراهم شود. از این رو، ثبت‌جهانی را باید یکی از مراحل شناسایی و معرفی این میراث دانست، نه نقطه پایان فرایند پاسداری از آن.
توجه به شرایط زندگی حاملان میراث، ایجاد فرصت برای آموزش و انتقال مهارت‌ها، مستندسازی علمی، حمایت از فعالیت‌های فرهنگی و اقتصادی مرتبط و تقویت مشارکت جوامع محلی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به استمرار میراث‌ناملموس کمک کند.
در نهایت، آنچه یک آیین، لالایی، مهارت یا دانش بومی را به میراثی زنده تبدیل می‌کند، حضور آن در زندگی مردم و تداوم ارتباط میان نسل‌هاست. حفظ این پیوند، اقدامی برای استمرار تنوع فرهنگی، تقویت هویت اجتماعی و انتقال تجربه‌های انسانی به آینده است، مسئولیتی که در کنار نهادهای فرهنگی، بر عهده جوامع حامل میراث و همه بخش‌های مرتبط با آموزش، پژوهش و اطلاع‌رسانی قرار دارد.
انتهای پیام/
نظر شما