محسن سلاح ورزی، مسئول روابط عمومی اداره کل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان لرستان در یادداشتی نوشت: بعضی بناها را نمی‌توان تنها با سنگ و آجر و ملات شناخت. بعضی سازه‌ها فراتر از آن چیزی هستند که چشم می‌بیند؛ در دل خود تاریخ دارند، خاطره دارند و از روزگارانی سخن می‌گویند که مردمانی با دستان خالی، اما با اندیشه‌ای بزرگ، آثاری آفریده‌اند که قرن‌ها بعد همچنان مایه شگفتی است. پل کشکان در سرزمین لرستان از همین جنس است؛ بنایی که به حق در میان علاقه‌مندان به میراث تاریخی، به نام «مادر پل‌های تاریخی ایران» شناخته می‌شود.
در شهرستان چگنی، در کنار رودخانه‌ای که نام خود را از آن گرفته، بنایی ایستاده که بیش از هزار سال است با طبیعت و زمان دست‌وپنجه نرم می‌کند. پل کشکان تنها یک راه ارتباطی بر فراز رودخانه نیست؛ روایت سنگی تمدنی است که در این سرزمین ریشه دوانده و از خود نشانه‌هایی ماندگار به جا گذاشته است. وقتی در برابر بقایای این پل می‌ایستیم، ناخودآگاه به این فکر می‌کنیم که چه اراده‌ای، چه دانشی و چه هنر معماری‌ای در کار بوده که در آن روزگار، چنین سازه عظیمی شکل گرفته است.
بنای اصلی پل کشکان به دوره آل‌حسنویه بازمی‌گردد. ساخت آن به فرمان بدر بن حسنویه در سال ۳۸۹ هجری قمری آغاز شد و حدود یک دهه بعد به پایان رسید. این تاریخ به‌تنهایی برای درک اهمیت بنا کافی است؛ کافی است به روزگاری فکر کنیم که نه ماشین‌آلات امروزی وجود داشت، نه امکانات مهندسی پیشرفته و نه ابزارهای سنگین ساختمانی. با این حال، مردمان آن عصر با تکیه بر دانش، تجربه و توانایی خود، پلی ساختند که طول آن به حدود ۳۲۰ متر می‌رسید و بلندترین بخش آن نزدیک به ۲۶ متر ارتفاع داشت.
دوازده دهانه این پل، تنها اجزای یک سازه مهندسی نیستند؛ هر کدام دریچه‌ای به گذشته‌اند. سنگ‌هایی که با دقت تراش خورده‌اند، پایه‌هایی که در برابر جریان رودخانه استوار مانده‌اند و طاق‌هایی که با حساب و دانش بنا شده‌اند، همه نشان از مهارت معمارانی دارند که نام بسیاری از آنان امروز برای ما ناشناخته است، اما حاصل کارشان همچنان پیش چشم ما قرار دارد.
لقب «مادر پل‌های تاریخی ایران» برای کشکان، بیش از آنکه یک عنوان زیبا باشد، یادآور جایگاه برجسته این بنا در تاریخ پل‌سازی کشور است. اهمیت آن را باید در قدمت، ابعاد، معماری و موقعیت تاریخی‌اش جست‌وجو کرد. این پل در روزگاری که مسیرهای ارتباطی نقش تعیین‌کننده‌ای در زندگی مردم داشتند، یکی از گذرگاه‌های مهم منطقه به شمار می‌رفت و ارتباط شاپورخواست با نواحی غربی لرستان و مناطق اطراف را برقرار می‌کرد.
تصور کنیم روزگاری را که کاروان‌ها از این مسیر عبور می‌کردند؛ اسب‌ها و چهارپایان بر سنگفرش‌های پل قدم می‌گذاشتند، مسافران خسته از راه به آن سوی رود می‌رسیدند و زندگی در دو سوی کشکان با رفت‌وآمد همین رهگذران جریان داشت. چه بسیار آدم‌هایی که از روی این پل گذشته‌اند، چه بسیار روایت‌هایی که در کنار پایه‌های آن شکل گرفته و چه بسیار اتفاقاتی که در طول این قرن‌ها در سکوت شاهدشان بوده است. امروز از آن مسافران نشانی نیست، اما پل همچنان بخشی از خاطره جمعی این سرزمین را در خود نگه داشته است.
اهمیت کشکان تنها به دوره ساخت بنای کنونی محدود نمی‌شود. بقایای سازه‌های قدیمی‌تر در اطراف آن، نشان می‌دهد که این گذرگاه در دوره‌های تاریخی پیشین نیز مورد توجه بوده است. برخی از این آثار به دوره ساسانی نسبت داده می‌شوند و همین موضوع بر اهمیت تاریخی این محدوده می‌افزاید. کتیبه کوفی باقی‌مانده بر پل نیز سندی ارزشمند از روزگار ساخت آن است؛ نوشته‌ای که همچون شناسنامه‌ای سنگی، بخشی از هویت این بنای ماندگار را برای نسل‌های بعد حفظ کرده است.
اما کشکان را نباید تنها در گذشته جست‌وجو کرد. این پل امروز نیز حرف‌های زیادی برای گفتن دارد؛ به‌ویژه درباره رابطه ما با میراثی که از گذشتگان به ارث برده‌ایم. میراث فرهنگی فقط متعلق به کتاب‌های تاریخ و موزه‌ها نیست. این میراث در گوشه‌وکنار همین سرزمین، در میان کوه‌ها، کنار رودخانه‌ها و در دل روستاها و شهرهای ما نفس می‌کشد. کشکان یکی از همین نشانه‌هاست؛ نشانه‌ای از هویت لرستان که ارزش آن بسیار فراتر از مرزهای یک شهرستان و حتی یک استان است.
با این همه، دیدن وضعیت امروز این بنای تاریخی چندان هم خالی از اندوه نیست. گذر زمان، فرسایش طبیعی و سیلاب‌های متعدد، آسیب‌هایی بر پیکر این اثر وارد کرده‌اند. سیلاب سال ۱۳۹۸ نیز خسارت‌هایی به بخش‌هایی از پل وارد کرد. بنایی که قرن‌ها در برابر خروش رودخانه ایستاده، امروز بیش از هر زمان دیگری به توجه، مراقبت و مرمت اصولی نیاز دارد.
واقعیت این است که نباید به داشتن چنین میراثی تنها افتخار کنیم؛ باید برای حفظ آن هم مسئولیت بپذیریم. نمی‌توان از کشکان به‌عنوان مادر پل‌های تاریخی ایران یاد کرد، اما نسبت به آسیب‌های آن بی‌تفاوت بود. چنین عنوانی در کنار افتخار، مسئولیت هم به همراه دارد. مسئولیت دستگاه‌های متولی برای حفاظت و مرمت، مسئولیت پژوهشگران برای شناخت دقیق‌تر ارزش‌های تاریخی و معماری آن و مسئولیت مردم برای پاسداشت میراثی که بخشی از هویت و شناسنامه فرهنگی آنان است.
لرستان سرزمین پل‌هاست؛ سرزمینی که در آن رودخانه‌ها تنها مسیر آب نیستند و پل‌ها تنها وسیله عبور از یک سوی رود به سوی دیگر به شمار نمی‌روند. اینجا هر پل بخشی از تاریخ ارتباط، زندگی، اقتصاد و فرهنگ مردم است. از پل‌های تاریخی این دیار، هر کدام روایتی دارند، اما کشکان جایگاهی ویژه در این مجموعه دارد؛ بنایی که نامش با عظمت معماری و قدمت تاریخی گره خورده و به نمادی از توانایی و هنر ایرانیان در ساخت سازه‌های ماندگار تبدیل شده است.
شاید ارزش واقعی پل کشکان زمانی بیشتر آشکار شود که بدانیم نسل‌های بسیاری پیش از ما از کنار آن گذشته‌اند، به آن تکیه کرده‌اند و از آن برای ادامه زندگی بهره برده‌اند. آنان رفتند و روزگارشان به تاریخ پیوست، اما اثری که ساخته بودند باقی ماند. اکنون نوبت ماست که این امانت را به نسل‌های آینده بسپاریم؛ نه با زخم‌های بیشتر، بلکه با قامت استوارتر و شرایطی شایسته جایگاه تاریخی‌اش.
امروز اگر از مادر پل‌های تاریخی ایران سخن می‌گوییم، باید صدای نگرانی درباره آینده آن را نیز بشنویم. این عنوان نباید تنها در نوشته‌ها و مراسم و سخنرانی‌ها تکرار شود؛ باید در برنامه‌های حفاظتی، مرمت علمی، پژوهش‌های تاریخی و توجه عملی به این اثر نمود پیدا کند. چراکه ارزش یک میراث را نه فقط با قدمت و شهرتش، بلکه با میزان توجهی که برای حفظ آن نشان می‌دهیم، می‌توان سنجید.
پل کشکان هنوز در کنار رودخانه ایستاده است؛ با همه زخم‌هایی که زمان بر تنش نشانده، همچنان نشانی از شکوه گذشته را در خود دارد. شاید دیگر صدای کاروان‌ها و مسافران قدیمی در اطرافش نپیچد، اما صدای تاریخ از میان طاق‌ها و پایه‌های سنگی آن هنوز به گوش می‌رسد.
کشکان برای لرستان تنها یک اثر تاریخی نیست؛ بخشی از هویت و غرور این سرزمین است. مادر پل‌های تاریخی ایران، یادگار هنر و اندیشه مردمانی که قرن‌ها پیش ساختند تا راهی برای عبور دیگران باقی بماند. حالا این ما هستیم که باید راهی برای ماندگاری آن باز کنیم.
کشکان را باید حفظ کرد؛ نه فقط به دلیل آنچه بوده است، بلکه به دلیل آنچه هنوز می‌تواند برای آینده این سرزمین روایت کند.
انتهای پیام/
نظر شما